Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì làm việc với Ban Thường vụ Đảng ủy và lãnh đạo Thanh tra Chính phủ về đánh giá tổ chức và hoạt động của ngành sau hơn một năm sắp xếp, ngày 27/7/2026.

Đây là một trong những nội dung quan trọng được nhấn mạnh tại Đề tài khoa học “Vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng ủy Thanh tra Chính phủ đối với công tác thanh tra chuyên đề trong giai đoạn hiện nay”, do ThS Lê Xuân Chương, Chánh Văn phòng Đảng ủy Thanh tra Chính phủ làm chủ nhiệm.

Từ chủ trương của Đảng đến phương thức thanh tra chuyên đề

Kiểm soát quyền lực Nhà nước luôn là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nhiều nghị quyết, kết luận của Trung ương, Bộ Chính trị đã nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra; phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời các hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; đồng thời coi việc hoàn thiện thể chế là giải pháp căn cơ để phòng ngừa vi phạm từ gốc.

Trong bối cảnh đó, hoạt động thanh tra không chỉ dừng lại ở việc phát hiện và xử lý sai phạm của từng cơ quan, đơn vị mà từng bước chuyển sang tiếp cận theo hướng quản trị rủi ro, lấy phòng ngừa là chính, phát hiện sớm những bất cập trong cơ chế quản lý để kiến nghị sửa đổi, bổ sung chính sách.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với ngành Thanh tra trong giai đoạn mới, vừa thực hiện tốt chức năng kiểm tra việc chấp hành pháp luật, vừa tham gia tích cực vào quá trình hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước.

Bám sát sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng ủy Thanh tra Chính phủ, căn cứ chức năng, nhiệm vụ được giao, các cấp ủy, tổ chức Đảng trực thuộc thường xuyên chỉ đạo đơn vị mình phụ trách không ngừng đổi mới phương thức tổ chức hoạt động thanh tra, trong đó thanh tra chuyên đề trở thành một hướng đi nổi bật.

Khác với thanh tra theo vụ việc hoặc thanh tra tại một cơ quan, đơn vị cụ thể, thanh tra chuyên đề được triển khai đồng bộ trên phạm vi rộng, tập trung vào một lĩnh vực hoặc một vấn đề quản lý có nguy cơ phát sinh vi phạm, được dư luận xã hội quan tâm hoặc ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế - xã hội.

Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Lê Tiến Đạt phát biểu tại hội nghị công bố quyết định thanh tra chuyên đề cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp tại Bộ Tài chính ngày 15/5/2026. Ảnh: PV

Cách tiếp cận này cho phép cơ quan thanh tra đánh giá toàn diện việc tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật tại nhiều bộ, ngành, địa phương; so sánh, đối chiếu những điểm tương đồng và khác biệt trong quá trình triển khai; từ đó nhận diện những hạn chế mang tính hệ thống thay vì chỉ xử lý các sai phạm riêng lẻ. Đây chính là giá trị nổi bật của thanh tra chuyên đề, góp phần cụ thể hóa chủ trương của Đảng về kiểm soát quyền lực gắn với hoàn thiện thể chế.

Từ xử lý sai phạm đến hoàn thiện cơ chế, chính sách

Nếu như trước đây, mục tiêu của thanh tra chủ yếu là xác định đúng - sai, xử lý trách nhiệm đối với tổ chức, cá nhân vi phạm, thì hiện nay, yêu cầu đặt ra cao hơn là phải làm rõ nguyên nhân của sai phạm, chỉ ra những khoảng trống của cơ chế quản lý và đề xuất giải pháp khắc phục.

Đó cũng là lý do các cuộc thanh tra chuyên đề ngày càng tập trung vào những lĩnh vực có tác động lớn đến phát triển kinh tế - xã hội như đầu tư công, đất đai, tài nguyên, môi trường, tài chính - ngân sách, tài sản công, các dự án chậm tiến độ hay việc thực hiện các chương trình, chính sách lớn của Nhà nước.

Thông qua việc khảo sát đồng thời ở nhiều địa phương, nhiều bộ, ngành, cơ quan thanh tra có điều kiện đánh giá mức độ thống nhất trong quá trình thực hiện chính sách. Những bất cập xuất hiện lặp đi lặp lại ở nhiều nơi không còn được nhìn nhận là sai phạm cá biệt, mà trở thành cơ sở thực tiễn quan trọng để kiến nghị sửa đổi quy định pháp luật, điều chỉnh cơ chế quản lý hoặc bổ sung các giải pháp điều hành phù hợp.

Chính vì vậy, giá trị của thanh tra chuyên đề không chỉ nằm ở số tiền kiến nghị thu hồi, số tổ chức hay cá nhân bị xử lý trách nhiệm, mà còn ở những kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách, góp phần khắc phục các "điểm nghẽn" trong quản lý Nhà nước.

Đây cũng là tinh thần mà Đảng nhiều lần nhấn mạnh: Hoạt động thanh tra phải phục vụ phát triển, bảo đảm kỷ cương, nhưng đồng thời phải góp phần tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, ổn định và thông thoáng.

Có thể nói, thanh tra chuyên đề đang từng bước chuyển từ tư duy "xử lý vi phạm" sang tư duy "phòng ngừa rủi ro và kiến tạo phát triển". Đây là bước chuyển quan trọng, phù hợp với yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia và xây dựng nền hành chính hiện đại.

Những cuộc thanh tra lớn góp phần hiện thực hóa chủ trương của Đảng

Thực tiễn những năm gần đây cho thấy, dưới sự lãnh đạo của Trung ương, Đảng ủy cấp trên và trực tiếp là Đảng ủy Thanh tra Chính phủ, nhiều cuộc thanh tra chuyên đề quy mô lớn đã được triển khai với tinh thần quyết liệt, bài bản, tạo hiệu ứng tích cực trong xã hội.

Năm 2025, Thanh tra Chính phủ tổ chức nhiều cuộc thanh tra chuyên đề trên phạm vi cả nước đối với các lĩnh vực trọng điểm. Tiêu biểu là cuộc thanh tra Dự án Bệnh viện Việt Đức cơ sở 2 và Bệnh viện Bạch Mai cơ sở 2, được hoàn thành trong thời gian ngắn, qua đó phát hiện khoảng 1.200 tỷ đồng sai phạm và lãng phí, kiến nghị xử lý nghiêm theo quy định.

Cùng với đó, cuộc thanh tra đối với 563 dự án đầu tư trên phạm vi cả nước đã góp phần rà soát toàn diện những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai, tạo cơ sở quan trọng để kiến nghị tháo gỡ, thúc đẩy giải ngân và nâng cao hiệu quả đầu tư công.

Đối với 904 dự án còn tồn đọng kéo dài, Thanh tra Chính phủ đã ban hành nhiều kết luận thanh tra, kiến nghị xử lý hơn 2.073 tỷ đồng và 255ha đất; đồng thời kiến nghị xử lý trách nhiệm nhiều tổ chức, cá nhân, chuyển cơ quan điều tra các vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Những kết quả này không chỉ góp phần phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, mà còn tạo điều kiện khơi thông nguồn lực cho phát triển.

Bước sang năm 2026, hoạt động thanh tra chuyên đề tiếp tục được mở rộng với nhiều lĩnh vực mới. Qua thanh tra, hàng nghìn cơ sở nhà, đất sử dụng không hiệu quả đã được phát hiện; hàng chục nghìn cơ sở dôi dư được rà soát, kiến nghị sắp xếp lại; nhiều dự án chậm tiến độ được kiểm tra nhằm tháo gỡ khó khăn, đưa nguồn lực vào phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

ThS Lê Xuân Chương, Chánh Văn phòng Đảng ủy Thanh tra Chính phủ, Chủ nhiệm đề tài. Ảnh: TH

Những kết quả đạt được cho thấy thanh tra chuyên đề không chỉ góp phần phát hiện và xử lý vi phạm, mà còn trực tiếp hiện thực hóa chủ trương của Đảng về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, nâng cao hiệu quả quản lý tài sản công và sử dụng hiệu quả các nguồn lực của đất nước.

Hướng tới nền thanh tra hiện đại, dựa trên dữ liệu

Một trong những yêu cầu mới đặt ra đối với thanh tra chuyên đề là phải thích ứng với quá trình chuyển đổi số và quản trị hiện đại.

Khối lượng dữ liệu ngày càng lớn, phạm vi thanh tra ngày càng rộng và tính chất các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, đòi hỏi hoạt động thanh tra không thể chỉ dựa vào phương thức truyền thống.

Xu hướng hiện nay là từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung, tăng cường chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn để nhận diện sớm rủi ro, lựa chọn đúng chuyên đề thanh tra và nâng cao chất lượng kết luận.

Đồng thời, việc triển khai thanh tra trực tuyến, thanh tra từ xa theo quy định của Luật Thanh tra năm 2025, cũng mở ra cơ hội đổi mới toàn diện phương thức tổ chức các cuộc thanh tra chuyên đề, giảm thời gian, tiết kiệm chi phí nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả kiểm tra, giám sát.

Có thể khẳng định, trong giai đoạn mới, thanh tra chuyên đề không chỉ là công cụ phát hiện và xử lý sai phạm, mà còn trở thành một kênh quản trị quan trọng, góp phần kiểm soát quyền lực, hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước. Những kết quả đạt được thời gian qua là tiền đề quan trọng để hoạt động thanh tra chuyên đề tiếp tục đổi mới theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, minh bạch, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Bài 2: Đảng ủy Thanh tra Chính phủ - Hạt nhân lãnh đạo, chỉ đạo nâng cao chất lượng các cuộc thanh tra chuyên đề