Nhà dài - không chỉ là nơi ở, mà còn là "bảo tàng sống" lặng lẽ cất giữ cả một kho báu văn hóa của đồng bào Ê Đê, Mnông giữa lòng Tây Nguyên. Ảnh: TT

Trong ngôi nhà dài của ông Y Kiêm Ayun, ở buôn Lê (xã Liên Sơn Lăk, Đắk Lắk), hàng chục hiện vật quý được trân trọng gìn giữ như báu vật.

Bộ cồng chiêng đã ngả màu thời gian, chiếc trống da trâu được đục từ thân cây sao cổ thụ, những chóe gốm cổ, đồ dùng sinh hoạt truyền thống… tất cả được đặt ngay ngắn trong gian dài.

Với khách thập phương, không gian ấy như mở ra cả một lát cắt văn hóa đặc sắc. Còn với ông Y Kiêm, đó là phần “hồn” của gia đình và buôn làng, phải giữ như giữ chính danh dự tổ tiên.

Bên trong nhà dài không chỉ là nơi sinh hoạt, đây còn là "bảo tàng sống" kết nối các thế hệ, thể hiện tinh thần cố kết cộng đồng. Ảnh: TT

Nhiều hiện vật trong nhà dài gắn liền với nghi lễ quan trọng. Chiếc trống da trâu chỉ được gióng lên trong dịp trọng đại và tuyệt đối không mang ra khỏi nhà.

Các loại chóe với hoa văn, dáng hình khác nhau được dùng trong các lễ mừng thọ, lễ cưới, lễ bỏ mả hay lễ cúng nhà mới. Mỗi món đồ đều gắn với một quy ước, thể hiện sự thiêng liêng mà cộng đồng dành cho văn hóa truyền thống.

Nhà dài trở thành điểm trình diễn văn hóa, nơi thế hệ trẻ được học đánh chiêng, nghe kể sử thi và hiểu về lễ tục của dân tộc mình. Ảnh: TT

Ở buôn Ea Bông (phường Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk), gia đình chị H’Vinh Ênuôl lại lưu giữ bộ ghế kpan dài tới 15 mét – biểu tượng của quyền uy và sự giàu có từ thuở xưa. Kèm theo đó là những chiếc trống, những chóe cổ mà tổ tiên họ đã dày công tích lũy.

Dù cuộc sống hiện đại đã thay đổi nhiều, dù một số nghi lễ đã thưa vắng vì thiếu nghệ nhân, gia đình chị vẫn kiên trì lau chùi, gìn giữ và giới thiệu từng hiện vật cho con cháu. “Bán thì dễ, nhưng mất rồi là mất luôn nguồn cội”, chị H’Vinh nói.

Các loại chóe cổ với hoa văn và dáng hình khác nhau, được dùng trong các lễ mừng thọ, cưới hỏi hay lễ bỏ mả. Mỗi món đồ đều mang theo một quy ước thiêng liêng. Ảnh: Lê Hường

Việc các gia đình tự nguyện giữ gìn hiện vật trong nhà dài không chỉ thể hiện trách nhiệm với truyền thống của dòng họ, mà còn góp phần gìn giữ bản sắc của cả buôn làng.

Nhiều hộ mở cửa đón khách du lịch, trở thành điểm trình diễn văn hóa, nơi thế hệ trẻ được học đánh chiêng, nghe kể sử thi, hiểu về lễ tục của dân tộc mình. Nhà dài vì thế tiếp tục là trung tâm văn hóa của cộng đồng, bất chấp nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày.

Những chóe gốm cổ, đồ dùng sinh hoạt được gia đình trân trọng đặt ngay ngắn trong gian nhà dài, mở ra cả một lát cắt văn hóa đặc sắc cho khách thập phương. Ảnh: Lê Hường

Tuy nhiên, những “kho báu” văn hóa ấy đang đối mặt với nhiều thách thức. Sức ép đô thị hóa, sự khan hiếm nghệ nhân, giá trị vật chất của hiện vật khiến nguy cơ mua bán, thất tán luôn thường trực. Điều cộng đồng mong mỏi là sự chung tay của chính quyền và ngành văn hóa trong việc bảo tồn tại chỗ, hỗ trợ mô hình du lịch văn hóa và gìn giữ đội ngũ nghệ nhân – những người nắm giữ tri thức bản địa.

Những ngôi nhà dài Tây Nguyên không chỉ chứa đồ vật. Chúng chứa ký ức, nghi lễ, nếp sinh hoạt và tinh thần của tộc người. Giữ được nhà dài và những gì nằm trong đó chính là giữ lại nhịp đập văn hóa của buôn làng – điều làm nên bản sắc riêng có của Tây Nguyên đầy nắng gió.