(Thanh tra) - Giữa nhịp sống hiện đại đang lan tỏa khắp buôn làng Tây Nguyên, những bến nước của người Ê Đê ở Đắk Lắk vẫn lặng lẽ chảy, nuôi dưỡng không chỉ đời sống mà còn gìn giữ hồn cốt văn hóa. Từ những giọt nước trong lành, một không gian thiêng liêng của cộng đồng vẫn được nâng niu, bảo vệ qua bao thế hệ.
Giữ rừng – giữ nguồn sống
Giữa những đổi thay nhanh chóng của đời sống hiện đại, khi nước máy đã len lỏi đến từng mái nhà, người Ê Đê ở nhiều buôn làng tại Đắk Lắk vẫn duy trì thói quen ra bến nước lấy nước sinh hoạt. Không đơn thuần là một nhu cầu thiết yếu, đó còn là cách họ gìn giữ một phần bản sắc văn hóa truyền đời.
Tại buôn Kmrơng Prông B (phường Tân An), một cánh rừng rộng gần 1ha vẫn được cộng đồng bảo vệ nghiêm ngặt suốt nhiều thế hệ. Nằm giữa khu rừng xanh mướt ấy là bến nước trong vắt, róc rách chảy quanh năm – nguồn sống của cả buôn làng.
Ông Y Wih Êban - người có uy tín trong buôn cho biết, theo luật tục Ê Đê, rừng đầu nguồn và bến nước là những không gian thiêng cần được bảo vệ tuyệt đối. “Đây là nơi khởi nguồn sự sống của cả buôn. Người Ê Đê tin rằng nước từ bến mang lại sức khỏe, được thần linh che chở,” ông cho hay
Chính niềm tin ấy đã trở thành động lực để cộng đồng gìn giữ tài nguyên quý giá này. Dù nước sạch đã có sẵn, nhiều gia đình vẫn gùi từng bầu nước từ bến về để uống, nấu ăn, pha trà hay ủ rượu cần. Với họ, đó không chỉ là nước, mà còn là “lộc” của trời đất.
Không chỉ dừng lại ở niềm tin, việc bảo vệ rừng và bến nước còn được cụ thể hóa bằng những quy định nghiêm khắc trong luật tục. Ai chặt một cây trong rừng sẽ bị phạt một con heo và phải xin lỗi trước buôn làng; vi phạm nhiều lần sẽ bị xử phạt nặng hơn. Những quy định tưởng chừng giản dị nhưng lại mang tính răn đe cao, góp phần giữ cho cánh rừng đầu nguồn luôn xanh tốt.
Năm 2012, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường tỉnh Đắk Lắk đã gắn biển bảo tồn cây đầu nguồn tại buôn Kmrơng Prông B, ghi nhận những nỗ lực bền bỉ của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường và gìn giữ văn hóa truyền thống.
Không riêng buôn Kmrơng Prông B, tại buôn Kana A (xã Cư M’gar) hay buôn Sah B (xã Ea Tul), những bến nước cổ xưa vẫn được người dân nâng niu như báu vật. Dưới những tán cây rừng rợp bóng, bến nước hiện lên bình yên và đầy sức sống.
Mỗi sáng sớm, người già lại thong thả ra bến rửa mặt, như một nghi thức khởi đầu ngày mới. Khi chiều buông, từng nhóm người lại gùi nước trở về nhà, tạo nên một nhịp sống chậm rãi, gắn bó với thiên nhiên.
Bà H’Lưi - một người dân buôn Kana A chia sẻ: “Từ nhỏ tôi đã theo mẹ ra bến nước. Dù giờ có nước máy, gia đình tôi vẫn thích dùng nước ở đây. Nước trong, ngọt và mát hơn. Người Ê Đê tin rằng uống nước bến sẽ được thần linh phù hộ.”
Những bầu nước đầy được bà cẩn thận xếp vào gùi, mang về phục vụ sinh hoạt thường ngày. Hình ảnh ấy đã trở thành nét quen thuộc, bình dị nhưng đầy ý nghĩa trong đời sống người Ê Đê.
Không gian thiêng của buôn làng
Với người Ê Đê, bến nước không chỉ là nguồn nước sinh hoạt mà còn là “trái tim” của buôn làng. Đây là nơi hội tụ đời sống tâm linh, nơi con người gửi gắm niềm tin và lòng biết ơn với thần linh, thiên nhiên.
Theo quan niệm truyền thống, mỗi bến nước đều có thần linh cư ngụ, ban cho nguồn nước mát lành. Vì vậy, việc bảo vệ bến nước không chỉ là trách nhiệm mà còn là nghĩa vụ thiêng liêng của cộng đồng.
Sau mỗi mùa vụ, người Ê Đê lại tổ chức Lễ cúng bến nước – một nghi lễ quan trọng nhằm tạ ơn thần linh và cầu mong mưa thuận gió hòa, buôn làng bình yên, mùa màng bội thu.
Lễ cúng thường diễn ra vào tháng hai hoặc tháng ba âm lịch, với nhiều nghi thức trang nghiêm như: cúng tổ tiên, cúng thần nước, thần đất và cầu sức khỏe cho cộng đồng. Trong không gian ấm cúng, thầy cúng thay mặt buôn làng khấn cầu cho nguồn nước luôn dồi dào, trong lành, không bao giờ cạn.
Khi phần lễ kết thúc, phần hội bắt đầu trong không khí rộn ràng của tiếng chiêng, điệu múa xoang và men rượu cần nồng ấm. Đây không chỉ là dịp để cộng đồng gắn kết mà còn là cách để truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ.
Đã có thời gian, những phong tục ấy đứng trước nguy cơ mai một khi đời sống hiện đại dần thay đổi tập quán sinh hoạt. Tuy nhiên, những năm gần đây, nhiều buôn làng đã chủ động phục dựng và phát huy các giá trị truyền thống.
Năm 2024, buôn Sah B (xã Ea Tul) đã phối hợp với các cơ quan chức năng tổ chức phục dựng Lễ cúng bến nước. Hoạt động này không chỉ khơi dậy niềm tự hào văn hóa mà còn nâng cao ý thức bảo tồn di sản trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Già làng Y Lêm Niê cho biết: “Ngày xưa, khi lập buôn, điều đầu tiên là tìm nơi có nguồn nước tốt. Bến nước là linh hồn của buôn làng. Dù cuộc sống có thay đổi, người Ê Đê vẫn không quên nơi này.”
Không chỉ ở các buôn kể trên, nhiều nơi khác như buôn Trinh (phường Buôn Hồ), buôn Krông A, buôn Krông B ((phường Tân An), buôn Chu Kniar (xã Ea Nuôl) hay buôn Cháy (xã Ea M’roh) … vẫn còn lưu giữ những bến nước văn hóa tiêu biểu. Mỗi bến nước là một câu chuyện, một ký ức sống động về mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên.
Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, những bến nước vẫn lặng lẽ chảy nơi rừng đầu nguồn. Và cũng như dòng nước ấy, mạch nguồn văn hóa Ê Đê vẫn âm thầm lan tỏa, bền bỉ qua thời gian.
Việc gìn giữ bến nước hôm nay không chỉ là bảo vệ một nguồn nước, mà còn là giữ gìn một phần hồn cốt của dân tộc – nơi quá khứ, hiện tại và tương lai cùng hội tụ trong từng giọt nước trong lành.
