Mô hình “Chính quyền thân thiện, vì Nhân dân phục vụ” tại phường Vị Tân, thành phố Cần Thơ. Ảnh: Lâm Quý Thơ

Khi món quà "bước vào" quan hệ quyền lực

Tặng quà ngày lễ, Tết, thăm hỏi hay tri ân, vốn là nét đẹp trong đời sống xã hội. Một món quà nhiều khi không nằm ở giá trị vật chất mà thể hiện sự quan tâm, tình cảm giữa người với người. Do đó, không thể nhìn mọi hành vi tặng quà bằng sự nghi ngờ.

Tuy nhiên, khi món quà xuất hiện trong mối quan hệ giữa người có chức vụ, quyền hạn và cá nhân, tổ chức có lợi ích liên quan, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Khi đó, chuẩn mực hàng đầu phải là văn hóa liêm chính và trách nhiệm thực thi công vụ.

Tại phiên tòa xét xử vụ án xảy ra tại Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (cũ), một lời khai liên quan đến việc nhận tiền, quà từ doanh nghiệp vào các dịp lễ, Tết đã thu hút sự quan tâm. Theo thông tin báo chí phản ánh, một bị cáo là cựu lãnh đạo Bộ thừa nhận 3 lần nhận tổng cộng 5,7 tỷ đồng tiền hối lộ; riêng khoảng 10 tỷ đồng nhận vào các dịp lễ, Tết được bị cáo cho rằng là quà và lý giải việc doanh nghiệp thân thiết tặng quà là “truyền thống văn hóa”.

Đây là lời trình bày của bị cáo, còn bản chất pháp lý của các khoản tiền đã được cơ quan xét xử xem xét, phán quyết theo quy định. Tuy nhiên, từ câu chuyện này, có thể đặt ra một vấn đề rộng hơn: Không phải cứ được trao vào dịp lễ, Tết thì mọi khoản tiền đều mặc nhiên trở thành “quà”.

Một doanh nghiệp tặng quà cho người đang có quyền tham mưu, phê duyệt, cấp phép, kiểm tra hoặc giải quyết công việc liên quan đến doanh nghiệp đó không giống một người bạn tặng quà cho bạn bè. Vị thế, mục đích và mối quan hệ lợi ích đi kèm món quà là những yếu tố cần được xem xét.

Trong quan hệ công vụ, văn hóa liêm chính đòi hỏi người có chức vụ, quyền hạn phải biết đặt ra giới hạn cho chính mình. “Thân thiết” không làm mất đi quan hệ quyền lực; “lễ, Tết” cũng không xóa bỏ quan hệ lợi ích. Tên gọi “quà” không thể tự quyết định bản chất của việc trao - nhận.

Luật Phòng, chống tham nhũng cũng đặt ra ranh giới đối với việc nhận quà. Khoản 2, Điều 22, Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 quy định cơ quan, tổ chức, đơn vị, người có chức vụ, quyền hạn không được trực tiếp hoặc gián tiếp nhận quà tặng dưới mọi hình thức của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có liên quan đến công việc do mình giải quyết hoặc thuộc phạm vi quản lý của mình.

Điều 22 Nghị định số 59/2019/NĐ-CP ngày 1/7/2019 (quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phòng, chống tham nhũng) cũng quy định rõ về các lĩnh vực mà người có chức vụ, quyền hạn không được thành lập, giữ chức danh, chức vụ quản lý, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, hợp tác xã sau khi thôi chức vụ.

Đó chính là một yêu cầu quan trọng của văn hóa liêm chính trong khu vực công: Không để những món quà tạo ra sự ràng buộc, tác động đến quyết định được đưa ra vì lợi ích chung.

Từ “của biếu là của lo” đến văn hóa không nhận quà

Ông cha ta từng đúc kết “Của biếu là của lo, của cho là của nợ”. Câu nói ngắn gọn nhưng chứa đựng một kinh nghiệm ứng xử sâu sắc. Bởi cùng với món quà, đôi khi còn xuất hiện sự mang ơn, nghĩa vụ đáp đền hoặc một sự ràng buộc vô hình.

Trong đời sống bình thường, sự đáp đền ấy có thể là nét đẹp của tình làng nghĩa xóm. Nhưng trong quan hệ quyền lực, cái “nợ” ấy có thể trở thành vấn đề đáng lo ngại.

Một người có chức vụ, quyền hạn, nếu mang “món nợ” từ những người có lợi ích liên quan thì nguy cơ ảnh hưởng đến sự khách quan trong thực thi nhiệm vụ là điều cần được phòng ngừa. Một quyết định công vụ không thể vì “nể”; một hồ sơ không thể được ưu tiên vì “quen”; một doanh nghiệp không thể được đối xử thuận lợi chỉ vì đã duy trì quan hệ riêng với người có thẩm quyền.

Công chức bộ phận một cửa phường Vị Tân, thành phố Cần Thơ, hướng dẫn người dân thực hiện thủ tục hành chính. Ảnh: Lâm Quý Thơ

Vì vậy, văn hóa liêm chính không chỉ là việc tuân thủ những điều pháp luật cấm mà còn là khả năng tự nhận diện và từ chối những lợi ích có thể làm ảnh hưởng đến sự vô tư trong công vụ.

Quy định số 207-QĐ/TW ngày 26/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về những điều đảng viên không được làm cũng đặt ra giới hạn rõ ràng đối với việc tặng, nhận quà nhằm tác động đến tổ chức, người có trách nhiệm, dẫn đến quyết định sai và tạo lợi ích riêng.

Cùng với đó, yêu cầu xây dựng văn hóa liêm chính cần được thực hiện từ nhận thức đến hành động. Không thể để suy nghĩ “ai cũng nhận”, “lâu nay vẫn vậy” hay “chỉ là quà lễ, Tết” trở thành lý do bình thường hóa những hành vi không phù hợp trong quan hệ công vụ.

Bởi nếu việc biếu - nhận quà trong quan hệ quyền lực trở thành “lệ ngầm”, người có việc sẽ nghĩ phải có quà, người có quyền quen với việc được biếu, còn người không biếu lại lo mình chịu thiệt. Khi ấy, môi trường công vụ có nguy cơ bị chi phối bởi quan hệ cá nhân thay vì quy định pháp luật.

Xây dựng văn hóa liêm chính vì thế phải bắt đầu từ những hành động tưởng như rất nhỏ: Biết từ chối một món quà không phù hợp; không lợi dụng chức vụ để nhận lợi ích; không dùng quan hệ cá nhân để tác động đến quyết định công vụ.

Đồng thời, trách nhiệm không chỉ thuộc về người nhận. Doanh nghiệp cần cạnh tranh bằng năng lực, chất lượng và uy tín; người dân cần tin rằng quyền lợi hợp pháp của mình được giải quyết theo đúng quy định; cấp dưới phải khẳng định bằng năng lực và kết quả công việc.

Khi văn hóa liêm chính trở thành chuẩn mực ứng xử, việc “không nhận quà” sẽ không còn đơn thuần là yêu cầu của pháp luật hay kỷ luật, mà trở thành sự tự giác của người thực thi công vụ.

Đó cũng là cách để mỗi cán bộ giữ gìn lòng tự trọng, bảo vệ sự trong sạch của bộ máy và củng cố niềm tin của Nhân dân. Bởi suy cho cùng, món quà đáng quý nhất trong quan hệ công vụ không phải là vật chất được trao - nhận, mà là sự công bằng, minh bạch và liêm chính trong từng quyết định.