HTX trầm Hiền Linh giới thiệu các sản phẩm dịp Tết cổ truyền. Ảnh: NT

Việc hình thành vùng trồng tập trung, phát triển chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và thu hút doanh nghiệp đầu tư đã giúp trầm hương không chỉ mang giá trị văn hóa – tâm linh mà còn trở thành sinh kế quan trọng, góp phần xóa đói, giảm nghèo, nâng cao đời sống cho đồng bào miền núi, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

 “Vàng xanh” trên núi đồi Phúc Trạch

Xã Phúc Trạch (Hà Tĩnh), đơn vị hành chính mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã Hương Liên, Hương Trạch và Phúc Trạch (huyện Hương Khê cũ). Với diện tích tự nhiên 201,42 km², dân số hơn 18.000 người, trong đó có gần 200 hộ đồng bào dân tộc Mường và Chứt sinh sống. Phúc Trạch được đánh giá là xã có nhiều tiềm năng trong việc phát triển kinh tế, xã hội. Trên vùng đất đồi núi này, cây dó bầu đã và đang khẳng định vai trò là cây trồng chủ lực, mang lại giá trị kinh tế cao.

Toàn xã hiện có 780,8 ha trồng dó bầu. Nhờ điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đặc thù, cây sinh trưởng tốt, cho chất lượng trầm hương được các cơ quan chuyên môn và tổ chức trầm hương trong nước, quốc tế, trong đó có Hội Trầm hương Hàn Quốc (IFA), đánh giá rất cao, thậm chí thuộc “top đầu” thế giới về chất lượng cây dó bầu và các sản phẩm trầm hương Phúc Trạch.

Xã Phúc Trạch có hàng trăm ha cây dó trầm lâu năm. Ảnh: NT

Từ hàng trăm ha trồng dó bầu, trầm hương không chỉ mang ý nghĩa văn hóa, tâm linh mà còn trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị, góp phần quan trọng trong công cuộc xóa đói, giảm nghèo, cải thiện đời sống cho người dân miền núi. Theo thống kê, tổng doanh thu từ cây dó trầm và các hoạt động chế biến, thương mại liên quan trên địa bàn Phúc Trạch hiện đạt gần 100 tỷ đồng mỗi năm.

Đối với đồng bào dân tộc Chứt ở bản Rào Tre – nơi tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo còn cao – trầm hương được xem là hướng sinh kế lâu dài, phù hợp điều kiện sản xuất và gắn với phát triển kinh tế rừng bền vững.

Ông Phan Quốc Thanh, Phó Chủ tịch UBND xã Phúc Trạch cho biết: “Dó trầm là cây trồng phù hợp với điều kiện sinh thái, có giá trị kinh tế cao và ổn định. Thời gian tới, địa phương tiếp tục quy hoạch vùng trồng tập trung, khuyến khích người dân liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã để phát triển theo chuỗi giá trị, qua đó nâng cao thu nhập, giảm nghèo bền vững, nhất là trong đồng bào dân tộc thiểu số.”

Vườn ươm cây giống dó trầm của Công ty TNHH Kỳ Nam Hương. Ảnh: NT

Cùng với mở rộng diện tích, Phúc Trạch chú trọng phát triển chế biến chuyên sâu và xây dựng thương hiệu. Nhiều cơ sở, hợp tác xã đã đầu tư dây chuyền sản xuất, đa dạng hóa sản phẩm từ trầm hương như nhang trầm, hương trầm, tinh dầu, đồ mỹ nghệ. Hiện nay, các sản phẩm Hương trầm Đinh Gia, Hương trầm Hiền Linh, Hương trầm Hoàng Lan, Hương trầm Thọ Nga… đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao cấp tỉnh, từng bước khẳng định chỗ đứng trên thị trường, góp phần nâng cao giá trị “vàng xanh” của núi rừng Hà Tĩnh.

Từ vùng trồng đến xưởng chế tác, lan tỏa và hình thành chuỗi giá trị thu hút đầu tư

Không chỉ dừng lại ở vùng trồng nguyên liệu, trầm hương miền núi Hà Tĩnh đang từng bước hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Các cơ sở chế tác, tinh chế sản phẩm trong xã và vùng phụ cận đã đầu tư trang thiết bị, máy móc, nhân công để cho ra hàng loạt sản phẩm chất lượng có giá trị cao.

Tiêu biểu là cơ sở chế tác trầm hương của anh Nguyễn Trọng Ngọc Quang tại xóm 7, xã Hương Giang cũ (nay là xã Hương Phố). Tại đây rất nhiều loại trầm như trầm kiến, tốc bông… được tuyển chọn, gia công thành các sản phẩm mỹ nghệ, nhang trầm, vật phẩm phong thủy phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.

Khối trầm tốc bông độc đáo, được chế tác từ thân cây dó trầm đúng nguyên bản dáng hình tượng rồng. Ảnh: NT

Có mặt tại cơ sở chế tác trầm hương của anh Ngọc Quang, giữa không gian ấm áp mùi gỗ trầm và ánh sáng vàng hiện lên như một “bảo tàng sống” của tinh hoa trầm Hà Tĩnh. Hàng chục khối trầm kiến, tốc bông, với đủ dáng thế tự nhiên được nâng niu trưng bày trong các tủ kính, trên bệ gỗ chạm khắc công phu, mỗi khối trầm có một hình dáng độc đáo khác nhau và mang trong chúng một câu chuyện.

Tại đây xuất hiện khối trầm tốc bông vô cùng độc đáo, được nghệ nhân chế tác từ thân cây dó trầm đúng nguyên bản, không keo dán, không lắp ghép, mang dáng dấp hình tượng rồng. Người xưa hay có câu “nhất kỳ, nhì bông” là để nói về giá trị của loại trầm tốc bông này. Được đánh giá là sản phẩm có giá trị rất lớn về chất lượng, thẩm mỹ và kinh tế nên gia chủ đã đặt sản phẩm khối trầm tốc bông hình rồng này bảo quản trong tủ kính. Mặc dù được nhiều người trả giá cao nhưng gia chủ vẫn chưa đồng ý bán.

Chủ cơ sở chế tác Nguyễn Trọng Ngọc Quang bên những sản phẩm trầm tốc bông nguyên bản. Ảnh: NT

Anh Quang cho biết, xưởng chế tác của anh phần lớn nguyên liệu được thu mua từ vùng trồng dó trầm Phúc Trạch và các khu vực lân cận. Nhờ thổ nhưỡng và khí hậu đặc thù, trầm ở đây có thớ dầu dày, hương sâu, ngọt và bền, rất phù hợp để chế tác các tác phẩm mỹ nghệ cao cấp cũng như tinh chế làm nhang, hương, tinh dầu. “Tạo tác trầm hương không chỉ là nghề, mà là sự đối thoại với thiên nhiên. Mỗi khối trầm có một dáng, một mạch dầu, người thợ phải quan sát, cảm nhận và ‘thuận theo thớ gỗ’ để giữ trọn hồn cốt của trầm. Để đảm bảo chất lượng và thương hiệu, chúng tôi đã đăng ký sở hữu trí tuệ với nhãn hàng Trầm hương Thiện Tâm”, anh Quang chia sẻ, tay nhẹ nhàng vuốt theo đường vân đen óng trên một khối trầm lớn.

Tại xưởng, bên cạnh những khối trầm nguyên bản giá trị cao, còn có các sản phẩm được chế tác tinh xảo như tượng phong thủy, vòng tay, trầm cảnh, nhang trầm, hương trầm cao cấp phục vụ nhu cầu tâm linh, thưởng hương và trưng bày. Mỗi sản phẩm đều trải qua nhiều công đoạn thủ công tỉ mỉ: Làm sạch, phân loại, sấy ổn định, tạo dáng, đánh bóng và hoàn thiện, đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn của người thợ. Không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, xưởng trầm của anh Quang còn góp phần giải quyết việc làm cho hàng chục lao động với thu nhập từ 10 đến 20 triệu đồng/tháng, truyền nghề cho lớp trẻ, hình thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị trầm hương Hà Tĩnh – từ vùng trồng dó bầu Phúc Trạch đến khâu chế tác, thương mại.

Ông Bùi Thức, đại diện một hợp tác xã sản xuất trầm Hiền Linh chia sẻ: “Nguồn trầm từ Phúc Trạch và vùng phụ cận có hương thơm sâu, bền, rất được thị trường ưa chuộng. Chúng tôi đầu tư nhà xưởng, máy móc, kết hợp tay nghề thủ công truyền thống để tạo ra sản phẩm tinh xảo, mỗi năm giải quyết việc làm cho hàng chục lao động địa phương với thu nhập ổn định. HTX gồm 7 thành viên hộ gia đình, hàng năm thu nhập khoảng 3 tỷ đồng/hộ”.

Nhằm phát huy lợi thế của địa phương và nâng cao đời sống cho người dân, chính quyền xã Phúc Trạch đã tích cực kêu gọi, thu hút doanh nghiệp đầu tư phát triển đồng bộ cây dó trầm theo chuỗi giá trị. Hiện Công ty TNHH Kỳ Nam Hương đang triển khai dự án với đầy đủ các hạng mục từ nghiên cứu giống, phát triển vùng trồng, chế biến tinh dầu, hương trầm, sản phẩm mỹ nghệ đến trưng bày, giới thiệu sản phẩm và định hướng gắn với du lịch trải nghiệm. Với định hướng đầu tư bài bản và dài hạn, Kỳ Nam Hương dự kiến sẽ rót vốn đầu tư cho toàn hệ sinh thái trong giai đoạn 5 đến 10 năm khoảng từ 300 đến 500 tỷ đồng.

Đại diện doanh nghiệp ông Nguyễn Kim Cương, Chủ tịch Công ty cho biết, mục tiêu của dự án là tạo công ăn việc làm cho bà con nhân dân địa phương, vươn lên phát triển kinh tế bền vững ngay trên chính quê hương của mình. Đồng thời xây dựng thương hiệu trầm hương Hà Tĩnh có chỗ đứng vững chắc trên thị trường trong nước và từng bước vươn ra quốc tế, đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, hướng tới xuất khẩu sang các thị trường tiềm năng như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Đông và châu Âu.

Những ngày cuối năm, khi sắc xuân đang về trên các sườn đồi, hương trầm lan tỏa trong gió núi Phúc Trạch hòa quyện cùng không gian của các cơ sở chế tác, như gửi gắm niềm tin về một năm mới khởi sắc, ấm no. Từ “vàng xanh” của đồi núi, trầm hương đang góp phần làm đổi thay diện mạo kinh tế miền núi Hà Tĩnh, hướng tới phát triển bền vững và nâng cao đời sống cho người dân.