(Thanh tra) - Gắn hỗ trợ với kết quả, chủ động xây dựng vùng sản xuất và bảo đảm lợi ích nông dân là những hướng tiếp cận mới cho Đề án 1 triệu ha lúa. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp khẳng định, triển khai Đề án 1 triệu ha lúa phải tạo ra sự chuyển đổi thực chất trong sản xuất nông nghiệp.
Điều quan trọng không chỉ là mở rộng diện tích tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), mà còn phải nâng cao thu nhập cho người nông dân, xây dựng thương hiệu gạo “Việt Nam xanh, phát thải thấp” và từng bước hình thành phương thức tổ chức sản xuất hiệu quả.
Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đã tạo ra những chuyển biến cốt lõi trong sản xuất lúa như hình thành vùng nguyên liệu tập trung, mở rộng liên kết hợp tác xã - doanh nghiệp, áp dụng kỹ thuật giảm đầu vào, giảm phát thải và bước đầu gắn sản xuất với thị trường cao cấp.
Là một trong số những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới với sản lượng xuất khẩu năm 2026 đạt 8,06 triệu tấn (trị giá 4,1 tỷ USD), đứng thứ 2 thế giới. Chính phủ Việt Nam đặc biệt quan tâm đến việc sản xuất lúa gạo bền vững và đã ban hành Đề án "Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030"
TS Huỳnh Kim Định, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cho biết, sau hơn 2 năm triển khai đã có 1.129 hợp tác xã và tổ hợp tác tham gia Đề án, khoảng 600 hợp tác xã và tổ hợp tác đã ký kết liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa gạo với doanh nghiệp, đảm nhiệm sản xuất trên 60 -70% diện tích tham gia Đề án. 100% nông dân tham gia Đề án thông qua hợp tác xã hoặc tổ hợp tác.
Ngoài ra, Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam bước đầu xây dựng nhãn hiệu "Gạo Việt xanh phát thải thấp". Đến nay, diện tích lúa được cấp nhãn hiệu đạt trên 18.000 ha với sản lượng gạo tương ứng khoảng 75.060 tấn.
Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, đến tháng 8/2026, ở ĐBSCL và Tây Ninh đã có hơn 420.800 ha lúa áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình bền vững, với trên 175 nghìn hộ đăng ký tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL (Đề án 1 triệu ha).
Việc tham gia Đề án 1 triệu ha cũng đã tạo ra những sự đổi thay lớn tại các doanh nghiệp. Ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Phân bón Bình Điền, cũng nhờ Đề án 1 triệu ha mà Bình Điền đã thay đổi cách tiếp cận trong sản xuất kinh doanh của công ty. Đó là kết nối và xây dựng hệ sinh thái các doanh nghiệp từ cày xới, băm rơm, sạ cụm, cung cấp giống, vật tư đầu vào, đo phát thải, số hoá, thu mua và hệ thống khuyến nông.
"Thực tế các chương trình hợp tác của chúng tôi tại các mô hình trình diễn của Đề án vừa qua đều đem lại hiệu quả cao về kinh tế và giảm phát thải rõ rệt", ông Tâm chia sẻ, từ thực tiễn tham gia Đề án 1 triệu ha của Công ty CP Phân bón Bình Điền, ông đề nghị hình thành cơ chế hợp tác công tư để kiểm chứng các giải pháp trên cùng hệ thống tiêu chí.
Ông Tâm kiến nghị cần hỗ trợ chi phí chuyển đổi ban đầu cho hợp tác xã và nông dân. Bởi lợi ích từ giảm chi phí sản xuất, tăng hiệu quả và liên kết tiêu thụ cần được xác lập trước khi kỳ vọng vào nguồn thu tín chỉ carbon.
Theo TS Trần Thu Hà, Giám đốc Dự án TRVC (Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững tại khu vực ĐBSCL), dự án tiếp cận chuỗi giá trị với sự dẫn dắt của khu vực tư nhân, thúc đẩy canh tác theo hợp đồng dựa trên cơ chế thị trường. Doanh nghiệp tham gia tổ chức liên kết, triển khai các yêu cầu kỹ thuật và khai nhập dữ liệu trên hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải (MRV).
Đến cuối vụ thứ 3, diện tích lũy kế qua các mùa vụ của dự án TRVC đạt hơn 84.400 ha, lượng giảm phát thải được báo cáo đạt gần 321.000 tấn CO₂ tương đương. Mức tăng lợi nhuận của hộ sản xuất nhỏ là hơn 56%. Đáng chú ý, những chuyển đổi trong sản xuất lúa đã được gắn kết với thương hiệu và thị trường.
Cụ thể, bà Hà chia sẻ đến nay, hơn 123.100 tấn gạo của các doanh nghiệp tham gia TRVC đã được cấp nhãn hiệu “Gạo Việt xanh - Phát thải thấp”. Trong đó, gần 53.900 tấn đã được xuất khẩu.
Những kinh nghiệm này gợi mở cách thiết kế hỗ trợ để doanh nghiệp có động lực đầu tư vào vùng nguyên liệu, dữ liệu và chất lượng. Kết quả giảm phát thải cần đi cùng khả năng bán sản phẩm, tiếp cận tài chính và duy trì hợp đồng với nông dân.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là hình thành vùng sản xuất 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Quan trọng hơn là phải từng bước xây dựng hình ảnh, uy tín và thương hiệu ĐBSCL trở thành vùng sản xuất lúa gạo xanh, phát thải thấp, phát triển bền vững, qua đó nâng cao giá trị và vị thế của ngành hàng lúa gạo Việt Nam.
