Đây không chỉ là cuộc sắp xếp bộ máy, chính quyền địa phương 2 cấp còn là bước chuyển trong phương thức điều hành, đòi hỏi đội ngũ cán bộ thay đổi từ tư duy “quản lý” sang tư duy “phục vụ”, tăng cường phân cấp, phân quyền, làm chủ công nghệ, khai thác dữ liệu và chịu trách nhiệm trực tiếp trước người dân.

Đội ngũ cán bộ thay đổi từ tư duy “quản lý” sang “phục vụ”, lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo. Ảnh minh họa: Trung tâm hành chính công xã Yên Hóa, Quảng Bình

Vận hành thông suốt, phát huy hiệu lực, hiệu quả

Điểm khác biệt lớn nhất của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ ở việc giảm một cấp trung gian trong bộ máy, mà ở chỗ nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện đã được phân cấp trực tiếp cho cấp xã.

Từ chỗ chủ yếu tiếp nhận và chuyển hồ sơ, chính quyền cơ sở trở thành cấp trực tiếp giải quyết công việc cho người dân. Quyền hạn được mở rộng đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn, đòi hỏi mỗi cán bộ phải chủ động cập nhật quy định, làm chủ công nghệ và chịu trách nhiệm đến cùng đối với từng quyết định của mình.

Thứ trưởng Bộ Nội vụ Vũ Chiến Thắng cho biết, một trong những thay đổi quan trọng nhất của mô hình là sự phân định rõ hơn vai trò, chức năng và trách nhiệm giữa các cấp chính quyền.

Cấp tỉnh tập trung vào các nhiệm vụ mang tính chiến lược về quy hoạch, phân bổ nguồn lực, điều phối phát triển và kiểm tra, giám sát; cấp xã trực tiếp tổ chức thực hiện chính sách, cung ứng dịch vụ công và giải quyết các vấn đề phát sinh từ cơ sở.

Theo đó, có 2.541 nhiệm vụ, thẩm quyền đã được phân cấp, phân quyền hoặc phân định lại giữa các cấp chính quyền.

Trong đó, có 949 nhiệm vụ được Trung ương phân cấp cho địa phương (cấp tỉnh 870 nhiệm vụ, cấp xã 79 nhiệm vụ); 1.164 nhiệm vụ thuộc thẩm quyền cấp huyện trước đây đã giao cho cấp tỉnh 188 nhiệm vụ, cấp xã 859 nhiệm vụ, 117 nhiệm vụ bãi bỏ hoặc chuyển sang chủ thể thực hiện khác.

“Việc phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền chi tiết, cụ thể đối với các cấp, các ngành đã mang lại những tín hiệu tích cực được thể hiện bằng các chỉ số về cải cách hành chính, giải quyết thủ tục hành chính… ngày càng trơn tru, hiệu quả hơn với tinh thần gần dân, sát dân, phục vụ người dân”, Thứ trưởng Vũ Chiến Thắng nhấn mạnh.

Lấy hiệu quả giải quyết công việc và sự hài lòng của người dân làm thước đo. Ảnh minh họa: Trung tâm hành chính công xã Yên Hóa, Quảng Bình

Từ “quản lý” sang “phục vụ”

Những chuyển biến tích cực trong cải cách thủ tục hành chính thể hiện rõ nét ở thời gian giải quyết hồ sơ được rút ngắn, quy trình thủ tục ngày càng minh bạch, rõ ràng hơn. Đây là yếu tố quan trọng góp phần cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, tạo thuận lợi cho hoạt động của doanh nghiệp, đồng thời nâng cao mức độ hài lòng của người dân đối với hoạt động của chính quyền.

Một kết quả quan trọng khác của việc thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp là tạo nền tảng thuận lợi cho đổi mới quản trị địa phương và triển khai chuyển đổi số. Nhiều nơi đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong giải quyết thủ tục hành chính, cung cấp dịch vụ công trực tuyến, từng bước hình thành chính quyền số. Nhờ đó, thời gian tiếp nhận và xử lý hồ sơ được rút ngắn đáng kể. Nhiều thủ tục được giải quyết trước hạn, giảm áp lực cho cả cơ quan quản lý lẫn người dân.

Tại Quảng Ninh, nhiều mô hình sáng tạo được triển khai nhằm nâng cao trải nghiệm của người dân. Phường Đông Triều thành lập tổ hỗ trợ giải quyết thủ tục hành chính lưu động để trực tiếp xuống cơ sở tháo gỡ những hồ sơ đất đai còn vướng mắc. Người dân được hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ ngay tại khu dân cư thay vì phải nhiều lần đến cơ quan hành chính.

Đáng chú ý, địa phương này còn đưa robot hỗ trợ giải quyết thủ tục hành chính vào hoạt động. Robot có thể hướng dẫn tra cứu thông tin, tư vấn thành phần hồ sơ và giải đáp những câu hỏi thường gặp, góp phần giảm thời gian chờ đợi và nâng cao chất lượng phục vụ.

Không chỉ ở Quảng Ninh, nhiều tỉnh, thành khác cũng ghi nhận những bước tiến tích cực. Những ngày đầu mô hình mới đi vào hoạt động, Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Lâm Thượng (tỉnh Lào Cai), địa bàn còn nhiều khó khăn về hạ tầng và có đông đồng bào dân tộc thiểu số, chuyển đổi số được bắt đầu từ chính đội ngũ cán bộ.

Địa phương xác định, muốn người dân thay đổi thì trước hết cán bộ phải thay đổi tư duy, phương thức làm việc, chủ động làm chủ công nghệ và sẵn sàng đồng hành, hướng dẫn người dân trong từng thủ tục hành chính.

Ông Trần Quốc Tuấn, Chủ tịch UBND xã Lâm Thượng, cho biết: “Thay vì lo ngại trước khối lượng công việc tăng lên, điều đội ngũ cán bộ nơi đây quan tâm là làm sao để mỗi hồ sơ được giải quyết ngay tại cơ sở, đúng quy định, đúng thời gian và hạn chế tối đa việc người dân phải đi lại. Khi cán bộ thay đổi thì chuyển đổi số mới thực sự tạo ra giá trị”.

Hay như phường Ô Chợ Dừa (Hà Nội) là một trong những đơn vị nổi bật về chuyển đổi số khi đưa vào vận hành hai hệ thống trợ lý ảo AI hỗ trợ giải quyết thủ tục hành chính 24/7. Nhờ ứng dụng hệ thống điều hành thời gian thực, 100% hồ sơ được số hóa; hơn 15.000 hồ sơ được giải quyết với tỷ lệ đúng và trước hạn đạt 99,4%. Phường cũng đạt điểm tối đa về mức độ hài lòng SIPAS và dẫn đầu 12 phường nội thành về Chỉ số cải cách hành chính năm 2025 do UBND thành phố công bố.

Từ những địa phương với những điều kiện khác nhau kể trên, cho thấy một điểm chung: khi quyền hạn được trao nhiều hơn cho cơ sở, tư duy quản trị cũng buộc phải thay đổi. Cán bộ không còn làm việc theo quy trình hành chính khép kín mà chuyển sang tư duy phục vụ, lấy hiệu quả giải quyết công việc và sự hài lòng của người dân làm thước đo.

Bước tiến tất yếu của yêu cầu bộ máy hành chính tinh gọn

Chủ trương xây dựng chính quyền 2 cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã, không còn cấp huyện là bước tiến tất yếu của yêu cầu về bộ máy hành chính tinh gọn và linh hoạt hơn.

Việc trao quyền này không chỉ giúp giảm bớt tầng nấc trung gian, rút ngắn quy trình hành chính mà còn tạo điều kiện để chính quyền cấp xã phát huy tối đa năng lực, sự sáng tạo của mình trong việc giải quyết các vấn đề tại địa phương.

Có thể thấy, chính quyền địa phương 2 cấp có nhiều đột phá đáng ghi nhận như chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị, kiến tạo và phục vụ; từ phân công hành chính sang phân cấp, phân quyền, trao quyền rõ ràng, thực chất; từ bộ máy hành chính địa phương cồng kềnh, nhiều tầng nấc sang hệ thống hành chính địa phương tinh gọn với gần dân, sát dân, phục vụ người dân tốt hơn.

Đây là bước đi chiến lược nhằm xây dựng một nền hành chính thực sự "kiến tạo, phục vụ" để đóng góp vào sự phát triển chung của đất nước trong giai đoạn mới, củng cố niềm tin trong Nhân dân.