Khai thác vàng sa khoáng trái phép tại Bá Thước, Thanh Hóa. Ảnh: Văn Thanh

Thất thu do xuất khẩu tiểu ngạch

Đánh giá của Bộ Tài nguyên và Môi trường cho thấy, hơn 10 năm qua, tốc độ tăng trưởng ngành Khai khoáng trung bình khoảng 15,2% năm, góp phần vào tăng trưởng kinh tế và giải quyết việc làm cho người lao động. Cụ thể, ngành Công nghiệp khai thác, chế biến khoáng sản đóng góp từ 10 - 12% GDP; đáp ứng đủ và kịp thời nguyên liệu than, thiếc, chì, kẽm, sắt, đồng, apatit… cho một số ngành sử dụng nguyên liệu khai khoáng như nhiệt điện, xi măng, hóa chất, luyện kim.

Tuy nhiên, chỉ tính riêng Tập đoàn Dầu khí Quốc gia và Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, dù đứng trong tốp 5 tập đoàn đóng góp lớn nhất cho ngân sách Nhà nước, nhưng hiệu quả đóng góp vào tăng trưởng GDP chỉ đứng thứ 8, sau nông nghiệp, thương nghiệp, thủy sản, tài chính - tín dụng, xây dựng và chế biến và đang có xu hướng giảm dần (năm 2006 đứng thứ 6 về vốn đầu tư và đứng thứ 6 về hiệu quả).

Chưa kể, hoạt động của hai ngành này chưa tương xứng với mức độ đầu tư; lãng phí, gây thất thoát tài nguyên khoáng sản và phát sinh nhiều tiêu cực, tham nhũng, ô nhiễm, phá vỡ cân bằng sinh thái.

Nguyên nhân của tình trạng này, ngoài vấn đề tổn thất trong khai thác khoáng sản là rất lớn ra, còn do xác định sai cơ cấu sản phẩm. Chẳng hạn, đối với ngành Khai thác chế biến than, trước đây các sản phẩm đạt "tiêu chuẩn Nhà nước" thường chiếm 80 - 90%, chỉ có 10 - 20% "tiêu chuẩn ngành" và không có sản phẩm than "tiêu chuẩn cơ sở". Nhưng hiện nay, than tiêu chuẩn Nhà nước chỉ chiếm 40 - 50%, còn lại là than tiêu chuẩn ngành và tiêu chuẩn cơ sở. Cơ cấu sản phẩm đi ngược lại quan điểm và chính sách về khai thác khoáng sản, nhưng phù hợp với thị trường Trung Quốc, là thị trường duy nhất mua tất cả khoáng sản kim loại của nước ta hiện nay.

Nhà nước qui định chặt chẽ, không cho xuất khẩu quặng thô, chỉ cho phép xuất khẩu quặng "đã qua chế biến", nhưng thực tế, khâu chế biến khoáng sản hiện nay đều dừng lại ở "quặng tinh" để xuất khẩu, nên tỷ trọng quặng chế biến sâu vẫn đang dừng ở "một con số" rất nhỏ.

Ví dụ, Đồng Sinh Quyền hiện chỉ làm ra được đồng kim loại có độ tinh khiết tối đa 99,95 - 99,9%, trong khi để kéo thành dây dẫn điện, đòi hỏi đồng kim loại phải đạt độ tinh khiết 99,99%. Chênh lệch giá bán giữa loại "đồng 3 số 9" và "đồng 4 số 9" có thể lên tới hàng nghìn USD/tấn.

Tương tự, tinh quặng titan chế ra xỉ titan giá trị tăng 2,5 lần; từ xỉ titan chế biến tành pigment giá trị tăng 10 lần; từ pigment titan sản xuất ra titan kim loại tăng giá trị 80 lần.

Điều đáng lo ngại là, việc xuất khẩu tiểu ngạch Nhà nước không quản lý được vẫn đang diễn ra phổ biến. Trước đây từ 1 - 2 triệu tấn, nay lên hơn 5 - 6 triệu tấn/năm. Nếu so với giá than xuất khẩu năm 2012 của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản là 1,995 triệu đồng/tấn, việc xuất khẩu tiểu ngạch đã làm thiệt hại cho nền kinh tế trên 10.000 tỷ đồng và cao hơn khoản chênh lệch doanh thu của tập đoàn trong năm 2012 dự kiến 9.600 tỷ đồng nhờ xuất khẩu 13,5 triệu tấn.

Cấp phép tùy tiện

 Hầu hết các địa phương có nhiều khoáng sản, nhưng kinh tế - xã hội vẫn nghèo nàn, chậm phát triển. Sau khai thác, nhiều tỉnh vẫn nghèo, trong khi đó vẫn phải gánh chịu mọi hậu quả về môi trường, nguy cơ bệnh tật, vấn nạn xã hội…

Hơn nữa, việc tính phí bảo vệ môi trường trong khai thác khoáng sản dựa theo sản lượng khai thác do doanh nghiệp tự kê khai đang là kẽ hở lớn về pháp lý. Bởi, các doanh nghiệp thường kê khai mức sản lượng thấp hơn nhiều so với thực tế. Trong khi đó, hầu như không có cơ chế giám sát sản lượng hoặc việc giám sát còn lỏng lẻo, dẫn đến ngân sách địa phương thất thu một khoản đáng kể. Đáng nói là, Luật Khoáng sản sửa đổi có hiệu lực từ ngày 1/7/2011, nhưng văn bản dưới Luật vẫn chưa được ban hành nên khó xử lý…

Chưa kể, theo quy định, UBND cấp tỉnh được cấp phép các mỏ phân tán, nhỏ lẻ, có mỏ không cần thăm dò đánh giá trữ lượng. Điều này làm gia tăng cơ chế xin - cho, tạo cơ hội tham nhũng. Nhiều ý kiến cho rằng, giải pháp cơ bản để quản lý, khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên khoáng sản là phải hoàn thiện công tác quản lý Nhà nước. Rà soát lại các văn bản pháp luật để khắc phục những tồn tại, chồng chéo, tránh tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi”…

Về lâu dài, cần đầu tư nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ sạch, thân thiện với môi trường, phát triển các công nghệ xử lý và tái chế, tái sử dụng chất thải, đặc biệt là đất, đá. Qua đó, tiết kiệm tài nguyên, tăng hiệu quả kinh tế, bảo vệ được môi trường bền vững.

  Hà Thanh