Ông Nguyễn Thành Hưng (người đứng giữa), Phó Cục trưởng Cục Hải quan. Ảnh: Cục Hải quan

+ PV: Ngành Hải quan đang đẩy mạnh chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” dựa trên “niềm tin số”. Xin ông cho biết hệ thống hiện đánh giá và phân loại mức độ tuân thủ của doanh nghiệp như thế nào để vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa bảo đảm không thất thu ngân sách?

- Ông Nguyễn Thành Hưng: Hiện nay, cơ quan Hải quan thực hiện đánh giá tuân thủ đối với doanh nghiệp theo quy định tại Luật Hải quan, Nghị định 08/2015/NĐ-CP ngày 21/1/2015 quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Hải quan về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan và Thông tư 81/2019/TT-BTC ngày 15/11/2019 quy định về quản lý rủi ro trong hoạt động nghiệp vụ hải quan, Thông tư số 06/2024/TT-BTC ngày 29/01/2024 sửa đổi bổ sung Thông tư 81/2019/TT-BTC để áp dụng các chế độ chính sách quản lý phù hợp đối với doanh nghiệp hoạt động xuất nhập khẩu nhằm vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp vừa đảm bảo không thất thu ngân sách Nhà nước.

Để đảm bảo thực hiện đánh giá tuân thủ doanh nghiệp trên hệ thống, cơ quan hải quan tập trung các nhóm vấn đề chính như xây dựng thông tin hồ sơ doanh nghiệp; bộ tiêu chí đánh giá tuân thủ và hệ thống công nghệ thông tin. 

Trong đó, thông tin hồ sơ doanh nghiệp được kết nối, chia sẻ từ cơ quan Thuế thông qua cơ chế trao đổi thông tin và phối hợp công tác giữa cơ quan hải quan và cơ quan thuế; thông tin về tình hình hoạt động, tình hình chấp hành pháp luật, thông tin khác liên quan… Đối với Bộ tiêu chí đánh giá tuân thủ được Bộ Tài chính ban hành bao gồm các tiêu chí quy mô hoạt động như số lượng tờ khai xuất nhập khẩu, kim ngạch; tiêu chí về tần suất, tính chất và mức độ vi phạm pháp luật hải quan và pháp luật thuế…

Để đảm bảo mức độ tuân thủ của doanh nghiệp được đánh giá chính xác và kịp thời, hệ thống tự động đánh giá hàng ngày trên cơ sở tích hợp các thông tin hồ sơ doanh nghiệp và Bộ tiêu chí đánh giá tuân thủ để đưa ra kết quả đánh giá theo 5 mức độ. Đối với các doanh nghiệp được đánh giá tuân thủ cao sẽ được cơ quan hải quan áp dụng các chế độ chính sách tạo thuận lợi trong quá thực hiện thủ tục hải quan, kiểm tra sau thông quan giúp thông quan giải phóng hàng nhanh chóng, giảm thời gian và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. 

Hiện nay, ngành Hải quan đang tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật quy định về hoạt động đánh giá tuân thủ doanh nghiệp, xây dựng dựng hệ thống công nghệ thông tin theo chuẩn mực, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), big data… để thu thập, xử lý dữ liệu đảm bảo thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp.

Để việc đánh giá mức độ tuân thủ của doanh nghiệp được chính xác và hiệu quả, đảm bảo tạo thuận lợi cho doanh nghiệp vừa đảm bảo không thất thu ngân sách cơ quan hải quan khuyến nghị, doanh nghiệp cần chủ động thích ứng với phương thức quản lý mới và tăng cường tuân thủ pháp luật hải quan, pháp luật thuế, hợp tác tốt trong việc chia sẻ thông tin, kết nối với cơ quan hải quan. Đồng thời, doanh nghiệp cần nâng cao mức độ sẵn sàng về hạ tầng công nghệ thông tin, đẩy mạnh sử dụng chứng từ điện tử, chuẩn hóa dữ liệu và quy trình khai báo nhằm đáp ứng yêu cầu xử lý tập trung trên môi trường điện tử, số hóa giấy tờ.

- PV: Nghị quyết 66.18 bãi bỏ 9 điều kiện kinh doanh trọng yếu về lĩnh vực đại lý làm thủ tục hải quan và chuyển sang hình thức thông báo trực tuyến. Quá trình này có đòi hỏi các doanh nghiệp phải thay đổi hoặc nâng cấp hệ thống phần mềm nội bộ để tương thích với Hệ thống dịch vụ công của Hải quan hay không?

- Ông Nguyễn Thành Hưng: Về lĩnh vực đại lý làm thủ tục hải quan, theo quy định tại Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP thì doanh nghiệp thông báo cho Cục Hải quan việc đáp ứng tiêu chuẩn hoạt động đại lý hải quan và nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan làm việc tại doanh nghiệp theo quy định qua hệ thống dịch vụ công trực tuyến của Cục Hải quan trước khi hoạt động.

Trước đây tại Thông tư số 25/2026/TT-BTC ngày 25/3/2026 của Bộ Tài chính đã quy định các thủ tục liên quan đến đại lý làm thủ tục phải thực hiện 100% trên hệ thống dịch vụ công trực tuyến.

Qua quá trình triển khai Thông tư số 25/2026/TT-BTC các quy định liên quan đến hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan, nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao về tính minh bạch, tạo thuận lợi và không phát sinh vướng mắc, khó khăn trong quá trình thực hiện.

Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng. Ảnh: Cục Hải quan

Do đó, việc triển khai thông báo hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan trên hệ thống dịch vụ công trực tuyến của Cục Hải quan là hoàn toàn khả thi, đáp ứng yêu cầu quản lý của cơ quan hải quan, đồng thời tạo  thuận lợi cho doanh nghiệp hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan và hoàn toàn không đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải nâng cấp hoặc trang bị thêm cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin.

+ PV: Mục tiêu đến tháng 2/2027 dứt khoát chuyển từ kiểm soát “không gian vật lý” sang “luồng dữ liệu thời gian thực”. Đối với các doanh nghiệp kho bãi quy mô nhỏ, năng lực số hóa còn hạn chế, Cục Hải quan có lộ trình hỗ trợ kỹ thuật nào để họ không bị “bỏ lại phía sau” trong hệ sinh thái này?

- Ông Nguyễn Thành Hưng: Theo quy định tại Luật Hải quan, công tác giám sát hải quan được thực hiện bằng các phương thức trực tiếp hoặc sử dụng phương tiện, thiết bị kỹ thuật. Theo đó, trách nhiệm của doanh nghiệp cần bố trí địa điểm để lắp đặt phương tiện, thiết bị kỹ thuật phục vụ giám sát hải quan theo yêu cầu của cơ quan hải quan; kết nối hệ thống thông tin quản lý hàng hóa của doanh nghiệp với hệ thống thông quan điện tử của cơ quan hải quan để quản lý hàng hóa đang chịu sự giám sát hải quan đưa vào lưu giữ, đưa ra khỏi khu vực cảng, kho, bãi; thực hiện đầy đủ chế độ quản lý, thống kê, lưu giữ chứng từ, sổ sách, số liệu hàng hóa đưa vào lưu giữ, đưa ra khỏi khu vực cảng, kho, bãi theo quy định của pháp luật và xuất trình, cung cấp cho cơ quan hải quan khi có yêu cầu; cung cấp thông tin và phối hợp với cơ quan hải quan trong việc theo dõi, kiểm tra, giám sát hàng hóa ra, vào, lưu giữ tại khu vực cảng, kho, bãi; Bảo quản, sắp xếp, lưu giữ nguyên trạng hàng hóa trong khu vực cảng, kho, bãi theo yêu cầu giám sát, quản lý của cơ quan hải quan.

Về phía cơ quan hải quan, căn cứ kết quả phân tích, đánh giá rủi ro và các thông tin khác có liên quan đến đối tượng giám sát hải quan, cơ quan hải quan quyết định phương thức giám sát phù hợp; các phương thức giám sát phù hợp tạo thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh và bảo đảm quản lý hải quan đối với hàng hóa.

Cơ quan hải quan sử dụng phương tiện, thiết bị kỹ thuật bảo đảm công tác giám sát; hướng dẫn, kiểm tra việc tuân thủ các quy định về giám sát hải quan của người khai hải quan, doanh nghiệp kinh doanh cảng, kho, bãi, cơ sở sản xuất hàng hóa xuất khẩu và các bên có liên quan. 

Như vậy, đối với hoạt động kiểm tra, giám sát hàng hóa tại các kho bãi, địa điểm, cơ quan hải quan duy trì các phương thức trực tiếp và thông qua các phương tiện kỹ thuật như hệ thống camera giám sát, hệ thống phần mềm quản lý hàng hoá, công tác kiểm tra định kỳ, đột xuất theo quy định, do đó không có trường hợp doanh nghiệp bị bỏ lại phía sau.

Hệ thống giám sát hiện đại của ngành Hải quan. Ảnh: Cục Hải quan

+ PV: Việc triển khai Hệ thống một cửa quốc gia và cơ chế “dữ liệu một lần” cho hàng quá cảnh Asean sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí như thế nào trong thời gian tới?

- Ông Nguyễn Thành Hưng: Hệ thống quá cảnh hải quan ASEAN (ACTS) vận hành chính thức từ ngày 30/11/2020, gồm 7 nước thành viên tham gia gồm Campuchia, Lào, Malaysia, Myanmar, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Tính đến ngày 31/12/2025, đã có 717 lô hàng quá cảnh được thực hiện thủ tục hải quan thông qua hệ thống ACTS. 

Việt Nam đã ban hành các văn bản pháp lý quan trọng để thực hiện ACTS, trong đó có Nghị định số 46/2020/NĐ-CP ngày 9/4/2024 quy định thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa quá cảnh thông qua Hệ thống quá cảnh Hải quan ASEAN để thực hiện Nghị định thư 7 về Hệ thống quá cảnh Hải quan và Thông tư số 42/2020/TT-BTC ngày 22/5/2020 quy định các chỉ tiêu thông tin, mẫu chứng từ để thực hiện thủ tục quá cảnh hàng hóa theo quy định tại Nghị định số 46/2020/NĐ-CP ngày 9/4/2020 của Chính phủ. 

Để khắc phục một số hạn chế của hệ thống ACTS hiện nay, Bộ Tài chính (Cục Hải quan) đang đề xuất sửa đổi Nghị định 46/2020/NĐ-CP để phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới của Việt Nam; theo hướng số hóa thủ tục hành chính, cụ thể thủ tục đăng ký, sửa đổi, bổ sung và hủy hiệu lực tài khoản trên hệ thống ACTS sẽ được chuyển sang thực hiện trực tuyến toàn trình; bãi bỏ yêu cầu nộp bản chụp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp; thủ tục công nhận doanh nghiệp quá cảnh ưu tiên cũng được số hóa hoàn toàn và cắt giảm thành phần hồ sơ giấy. Theo đó, cơ chế “dữ liệu một lần và dùng chung giúp doanh nghiệp giảm chi phí theo 3 hướng chính:

 Thứ nhất, doanh nghiệp chỉ phải khai báo thông tin một lần tại nước xuất phát; dữ liệu sau đó được chia sẻ tự động tới cơ quan hải quan các nước trên tuyến vận chuyển. Nhờ đó, doanh nghiệp không phải khai báo, nộp lại hồ sơ hoặc thực hiện thủ tục lặp lại tại từng quốc gia quá cảnh.

Thứ hai, việc xử lý dữ liệu điện tử giúp rút ngắn thời gian thông quan, giảm thời gian chờ tại cửa khẩu, hạn chế phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi, nhiên liệu, nhân công và chi phí do chậm giao hàng.

Thứ ba, trong thời gian tới, khi các thủ tục liên quan đến ACTS được số hóa toàn trình, doanh nghiệp sẽ giảm thêm chi phí in ấn, sao y, chứng thực, đi lại và nộp hồ sơ giấy. Việc cắt giảm thành phần hồ sơ trên cơ sở dữ liệu dùng chung cũng góp phần giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Ngoài ra, ACTS cho phép hàng hóa vận chuyển xuyên suốt trong khu vực ASEAN mà không cần sang tải hoặc đổi phương tiện giữa chặng. Điều này giúp giảm chi phí logistics, hạn chế rủi ro hư hỏng hàng hóa và nâng cao hiệu quả khai thác phương tiện vận tải.

Cục Hải quan cho rằng việc đẩy mạnh cơ chế khai báo một lần, chia sẻ dữ liệu điện tử và số hóa thủ tục quá cảnh ASEAN sẽ góp phần tạo thuận lợi thương mại, giảm thời gian xử lý hồ sơ và hướng tới mục tiêu cắt giảm ít nhất 30% thời gian xử lý thủ tục hành chính, ít nhất 30% chi phí tuân thủ pháp luật, ít nhất 30% điều kiện kinh doanh theo chủ trương tại các Nghị quyết của Đảng và Chính phủ được ban hành thời gian qua.