Sầu riêng Đắk Lắk đang trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ đô. Ảnh: N.Giàu

Không chỉ chạy theo sản lượng

Sầu riêng đang trở thành ngành hàng nông nghiệp chủ lực của Đắk Lắk. Năm 2025, toàn tỉnh có khoảng 41.000ha, diện tích cho sản phẩm 26.092ha, sản lượng đạt 446.214 tấn. Năm nay, sản lượng dự kiến gần 500.000 tấn. So với năm 2022, diện tích tăng 82,6%, diện tích cho sản phẩm tăng 171%, sản lượng tăng 137,4%.

Sầu riêng Đắk Lắk đã có mặt tại Trung Quốc, Thái Lan, Đài Loan (Trung Quốc), Hồng Kông (Trung Quốc), Nhật Bản, Hoa Kỳ... Trong đó, Trung Quốc vẫn là thị trường chủ lực, chiếm khoảng 90-95% tổng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh.

Tuy nhiên, năng lực đáp ứng yêu cầu thị trường chưa theo kịp tốc độ mở rộng sản xuất. Đắk Lắk có 280 mã số vùng trồng được phê duyệt, diện tích khoảng 7.500ha; 253 mã số khác, diện tích khoảng 6.532ha, đang chờ phía Trung Quốc phê duyệt.

Tỉnh có 41 cơ sở đóng gói quả tươi xuất khẩu được cấp mã số, trong khi 92 cơ sở đang chờ phê duyệt. Tổng công suất đóng gói của các cơ sở được cấp mã khoảng 5.075 tấn/ngày.

Bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk (bìa phải) thăm vùng trồng sầu riêng. Ảnh: N. Giàu

Bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk cho biết, vùng sản xuất còn manh mún, nhỏ lẻ, diện tích trồng xen nhiều. Một số doanh nghiệp, người sản xuất chưa chú trọng duy trì điều kiện kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ yêu cầu của nước nhập khẩu. Liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ, xuất khẩu chưa chặt chẽ; nhân lực kiểm tra, giám sát sau cấp mã số còn hạn chế.

Đắk Lắk cũng thiếu cơ sở kiểm nghiệm mẫu sầu riêng được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) chỉ định, khiến doanh nghiệp phải gửi mẫu đến các địa phương khác, làm tăng chi phí và thời gian.

Chuyển từ “chuỗi” sang “hệ sinh thái”

Theo ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ngành sầu riêng cần thay đổi cách tiếp cận, từ tư duy “chuỗi ngành hàng” sang “hệ sinh thái ngành hàng”.

Nếu chuỗi chủ yếu xoay quanh người sản xuất và doanh nghiệp tiêu thụ, hệ sinh thái phải có sự tham gia của nông dân, doanh nghiệp, nhà khoa học, chuyên gia thị trường, ngân hàng, bảo hiểm, truyền thông và chính quyền.

Trong đó, chính quyền đóng vai trò kết nối, điều phối các bên cùng hướng đến mục tiêu xây dựng thương hiệu và nâng giá trị sầu riêng Đắk Lắk, sầu riêng Việt Nam.

Ông Hoan cho rằng chuỗi có thể giải quyết câu chuyện thu mua, tiêu thụ trong một vài mùa vụ, còn hệ sinh thái phải đặt bài toán 5-10 năm tới. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thị trường ngày càng khắt khe, ngành sầu riêng phải tính đến giống cây, quy trình canh tác, nguồn nước, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, cần chuyển từ “mua bán mùa vụ” sang hợp tác dài hạn. Doanh nghiệp không chỉ thu mua mà cần đồng hành, đầu tư cho hợp tác xã và nông dân về giống, vật tư, quy trình canh tác và tiêu chuẩn phù hợp từng thị trường.

Ông Lê Minh Hoan chia sẻ về ngành hàng sầu riêng. Ảnh: N.Giàu

Mã số vùng trồng để quản trị

Với thực tế tỷ lệ diện tích có mã số vùng trồng còn thấp, ông Hoan cho rằng không nên để người dân xem mã số vùng trồng đơn thuần là điều kiện xuất khẩu.

Theo ông, bản chất đầu tiên của mã số vùng trồng là công cụ quản trị ngành hàng. Khi từng vùng trồng được định danh, cơ quan quản lý có thể nắm diện tích, sản lượng, chủ thể sản xuất và những biến động trong canh tác, từ đó quản lý quy mô và chất lượng.

Mỗi thị trường có yêu cầu khác nhau. Vì vậy, người nông dân cần sản xuất theo tiêu chuẩn của thị trường ngay từ đầu, thay vì đến khi sầu riêng chuẩn bị thu hoạch mới hoàn thiện hồ sơ.

“Đã đến lúc chuyên nghiệp hóa người nông dân làm nghề sầu riêng”, ông Lê Minh Hoan nhấn mạnh, theo hướng người trồng không chỉ biết kỹ thuật mà còn phải tiếp cận khoa học, công nghệ, truy xuất nguồn gốc và hiểu tín hiệu thị trường.

Minh bạch từ vườn đến thị trường

Từ góc độ doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Thái Thanh, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần BanMe Green Farm, cho rằng muốn ngành hàng vươn ra thế giới thì không thể thiếu liên kết chuỗi và hệ sinh thái.

Sau 9 năm hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao và chế biến sau thu hoạch, doanh nghiệp xây dựng liên kết từ vùng nguyên liệu đến nhà máy và thị trường. Tại vùng nguyên liệu, doanh nghiệp hướng dẫn nông dân kỹ thuật, kiểm soát sản lượng, chất lượng; tại nhà máy, các quy trình an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn của từng thị trường được kiểm soát.

Bà Thanh cho rằng chính quyền địa phương cũng là mắt xích quan trọng, cần quản lý, giám sát và nắn chỉnh quá trình phát triển ngành hàng.

Đặc biệt, chuyển đổi số giúp minh bạch hóa vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp xây dựng mã truy xuất cho từng vườn; người dân cập nhật hoạt động sản xuất hằng ngày. Từ dữ liệu này, doanh nghiệp có thể theo dõi sản lượng từng vùng, từng hộ để chủ động kế hoạch thu mua.

Sầu riêng Đắk Lắk được phân loại, đóng gói phục vụ xuất khẩu. Ảnh: N.Giàu

Mở không gian bằng chế biến

Theo ông Lê Minh Hoan, giá trị ngành hàng không nên chỉ đo bằng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng tươi. Đắk Lắk cần mở rộng không gian phát triển thông qua chế biến, đổi mới sáng tạo và xây dựng các sản phẩm mới.

Không chỉ múi đông lạnh, sầu riêng có thể được phát triển thành bánh, kẹo, mứt, nước uống... phục vụ cả xuất khẩu và thị trường trong nước. Khi đó, giá trị gia tăng không chỉ nằm ở lượng sầu riêng bán ra mà còn ở hệ sinh thái sản phẩm phía sau mỗi trái sầu riêng.

Với hơn 41.000ha, sản lượng dự kiến gần 500.000 tấn và kim ngạch xuất khẩu hơn 1,1 tỷ USD, sầu riêng Đắk Lắk đang có nền tảng để trở thành ngành hàng giá trị rất lớn. Nhưng để giữ được giá trị ấy, bài toán không còn là trồng thêm bao nhiêu hecta hay thu hoạch thêm bao nhiêu tấn, mà là nâng chất lượng, minh bạch vùng trồng, củng cố liên kết, đa dạng hóa thị trường và gia tăng chế biến.

Đó là bước chuyển từ tăng trưởng bằng sản lượng sang tăng trưởng bằng chất lượng, giá trị và một hệ sinh thái ngành hàng bền vững.