Trong chu kỳ rà soát thứ hai của UNCAC, trọng tâm đánh giá tập trung vào các biện pháp phòng ngừa tham nhũng và thu hồi tài sản. Ảnh: Dương Thành

Các kết quả rà soát thực thi Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC) cho thấy, nhiều quốc gia dù đã xây dựng được khung pháp lý tương đối đầy đủ nhưng vẫn gặp khó khăn trong kiểm soát xung đột lợi ích, minh bạch tài chính chính trị, quản trị khu vực công và thúc đẩy sự tham gia thực chất của xã hội trong phòng ngừa tham nhũng.

Mức độ hiệu quả và tính đồng bộ giữa các quốc gia còn khác nhau đáng kể

Trong chu kỳ rà soát thứ hai của UNCAC, trọng tâm đánh giá tập trung vào các biện pháp phòng ngừa tham nhũng và thu hồi tài sản.

Tính đến ngày 1/3/2026, đã có 131 cuộc rà soát quốc gia hoàn thành trên toàn cầu. Báo cáo tổng hợp cho thấy phần lớn các quốc gia đã thiết lập khuôn khổ pháp lý và thể chế cơ bản về PCTN. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi giữa các quốc gia còn có sự chênh lệch đáng kể.

Báo cáo tổng hợp những thành công, thực tiễn tốt, khó khăn và khuyến nghị nổi bật trong quá trình triển khai các điều khoản của Chương II UNCAC. Các nội dung được đánh giá gồm: Chính sách phòng ngừa tham nhũng; cơ quan PCTN; quản lý khu vực công; quy tắc ứng xử của công chức; mua sắm công; minh bạch thông tin; sự tham gia của xã hội; tính liêm chính của khu vực tư; và các biện pháp đối với hệ thống tư pháp.

Kết quả rà soát cho thấy phần lớn các quốc gia đã thiết lập khuôn khổ pháp lý và thể chế cơ bản về PCTN. Tuy nhiên, mức độ hiệu quả và tính đồng bộ giữa các quốc gia còn khác nhau đáng kể.

Qua đó cho thấy, những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quản trị công, kiểm soát quyền lực và tính minh bạch vẫn là những điểm yếu phổ biến ở nhiều quốc gia.

Báo cáo cũng ghi nhận nhiều thực tiễn tốt như: Việc xây dựng chiến lược quốc gia PCTN theo hướng toàn diện ở nhiều quốc gia và việc kết hợp giữa việc thực thi UNCAC với nội luật hóa quá trình triển khai Chiến lược quốc gia. Việt Nam là một trong những quốc gia có thực tiễn tốt về hoạt động này; nhiều quốc gia đã triển khai thành công hệ thống đấu thầu điện tử; đẩy mạnh việc công khai, minh bạch ngân sách ngay từ giai đoạn dự toán đến quyết toán; việc xây dựng cơ chế bảo vệ người tố cáo; thúc đẩy giáo dục liêm chính trong trường học và đã cởi mở hơn trong sự tham gia của khu vực ngoài Nhà nước.

Thực trạng triển khai theo từng nhóm nội dung

Chính sách phòng ngừa tham nhũng và cơ quan PCTN (Điều 5 và Điều 6): Đối với Điều 5, có 224 khuyến nghị được đưa ra liên quan đến việc xây dựng và thực hiện chính sách phòng ngừa tham nhũng. Những hạn chế phổ biến có liên quan đến sự thiếu chính sách chống tham nhũng mang tính hệ thống.

Đối với Điều 6, nhiều quốc gia chưa bảo đảm tính độc lập cho cơ quan PCTN. Một số cơ quan chưa có đầy đủ thẩm quyền, nguồn lực tài chính hoặc đội ngũ chuyên môn phù hợp. Tình trạng thiếu phối hợp giữa các cơ quan chống tham nhũng cũng được nhắc đến nhiều lần trong các cuộc rà soát.

Tuy nhiên, nhiều thực tiễn tích cực ở các quốc gia cũng được ghi nhận như: Thành lập các đơn vị thực thi liêm chính trong cơ quan nhà nước như một thiết chế giám sát hành chính riêng biệt; nhiều cơ quan chống tham nhũng có cơ chế tài chính, nhân sự độc lập và riêng biệt và được cường đào tạo chuyên sâu về phòng ngừa tham nhũng thường xuyên. Việc tiếp cận thông tin và trả lời thông tin thông qua các cơ chế giám sát dân sự càng ngày được đẩy mạnh hơn.

Khu vực công và quy tắc ứng xử của công chức (Điều 7 và Điều 8):

Điều 7 là nội dung nhận được số lượng khuyến nghị lớn nhất.

Những khó khăn chủ yếu tập trung vào việc thiếu quy định minh bạch về tài trợ chính trị; cơ chế tuyển dụng, bổ nhiệm công chức chưa bảo đảm cạnh tranh công bằng trong khi đó vẫn còn thiếu các quy định kiểm soát xung đột lợi ích; hoạt động luân chuyển vị trí dễ phát sinh tham nhũng còn hình thức và không được quan tâm và việc đào tạo đạo đức công vụ chưa được coi trọng. Nhiều quốc gia chưa có cơ chế hiệu quả để kiểm soát tài trợ từ nước ngoài hoặc tài trợ ẩn danh cho các đảng phái chính trị và ứng cử viên.

Đối với Điều 8, nhiều quốc gặp chung một số hạn chế, khó khăn như thiếu quy định về kê khai tài sản và quà tặng; cơ chế tiếp nhận, giải quyết và cung cấp thông tin để tạo ra cơ chế báo cáo hành vi tham nhũng còn thiếu và biện pháp bảo vệ người tố cáo còn hạn chế...

Mua sắm công và quản lý tài chính công (Điều 9):

Điều 9 tiếp tục là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều nguy cơ tham nhũng.

Báo cáo cho thấy nhiều quốc gia còn thiếu cơ chế giám sát đấu thầu mặc dù đã áp dụng đầy đủ đấu thầu điện tử, vẫn còn nhiều khoảng trống cho các hoạt động thông thầu và lợi dụng chính sách đấu thầu để hưởng lợi và thiếu cơ chế giải quyết khiếu nại độc lập; các hoạt động kiểm soát hiệu quả xung đột lợi ích trong mua sắm công; công khai ngân sách còn hạn chế.

Tuy nhiên, vẫn có những thực tiễn tốt được ghi nhận như: Áp dụng hệ thống đấu thầu điện tử toàn trình và tăng cường giám sát hợp đồng công; công khai dự thảo ngân sách với viêc áp dụng nền tảng số và mạng xã hội để tham vấn người dân với việc thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả trong đấu thầu có sự tham gia của thẩm phán hoặc cơ quan độc lập.

Minh bạch thông tin và sự tham gia của xã hội (Điều 10 và Điều 13)

Đối với Điều 10, các khó khăn chính mà nhiều quốc gia gặp phải đó là chưa hình thành hệ thống pháp luật tiếp cận thông tin đầy đủ; thủ tục hành chính phức tạp vẫn là một rào cản cho người dân tiếp cận vừa là mảnh đất màu mỡ cho các hành vi tham nhũng hình thành; công tác đánh giá rủi ro tham nhũng trong hành chính công và việc công khai thông tin còn hình thức.

Trong khi đó, Điều 13 nhấn mạnh vai trò của xã hội trong PCTN. Nhiều quốc gia chưa tạo điều kiện đầy đủ cho người dân, báo chí và tổ chức xã hội tham gia giám sát hoạt động công quyền. Một số nước chưa có cơ chế tố cáo ẩn danh hoặc chưa bảo đảm quyền tiếp cận thông tin liên quan đến tham nhũng.

Tuy nhiên, sau chu trình đánh giá cũng ghi nhận nhiều sáng kiến tích cực như việc xây dựng cổng tham vấn điện tử đối với dự thảo luật với việc công khai dữ liệu mở để người dân dễ dàng tiếp cận; công tác giáo dục liêm chính trong trường học được coi trọng...

Khu vực tư nhân và liêm chính doanh nghiệp (Điều 12)

Điều 12 là một trong những nội dung có số lượng khuyến nghị cao nhất, phản ánh sự gia tăng nhận thức về vai trò của khu vực tư trong phòng ngừa tham nhũng.

Những tồn tại chủ yếu gồm: Thiếu chuẩn mực kế toán và kiểm toán minh bạch; thiếu quy định cấm các hành vi gian lận kế toán; chưa kiểm soát hiệu quả hoạt động sau khi rời nhiệm sở của công chức nhằm phòng ngừa xung đột lợi ích và làm giàu bất hơp pháp...

Tuy nhiên, cũng không thể không thừa nhận thông qua các biện pháp hỗ trợ kỹ thuật từ Ban Thư ký UNODC điều phố nhiều quốc gia đã xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về doanh nghiệp gắn với hoạt động đăng ký thành lập doanh nghiệp điện tử với việc thiết lập nền tảng hợp tác giữa doanh nghiệp và cơ quan chống tham nhũng. Thông qua đó thúc đẩy minh bạch doanh nghiệp thông qua tuyên truyền và đào tạo và tạo cho doanh nghiệp thấy được trách nhiệm liêm chính của mình.

Kỳ họp lần thứ 17 của Nhóm Công tác liên chính phủ mở về phòng ngừa tham nhũng diễn ra tại Vienna (Áo), từ ngày 20 - 23/5. Ảnh: Thành Dương

Xu hướng của các khuyến nghị

Khu vực Khu vực châu Á – Thái Bình Dương và châu Phi là hai khu vực có số lượng khuyến nghị cao nhất ở hầu hết các điều khoản. Điều này phản ánh cả quy mô rà soát lớn lẫn những thách thức đáng kể trong cải cách thể chế và quản trị công ở hai khu vực này trong việc cần phải đẩy mạnh viêc thực thi UNCAC thực chất hơn nữa trong thời gian tới đây.

Trong khi đó, nhóm các nước Tây Âu và các nước khác thường có tỷ lệ khuyến nghị thấp hơn, đặc biệt trong lĩnh vực mua sắm công và tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, ngay cả các quốc gia phát triển cũng vẫn đối mặt với các vấn đề như kiểm soát tài trợ chính trị, xung đột lợi ích và minh bạch khu vực tư.

Khu vực Mỹ Latinh – Caribe nổi bật với nhiều sáng kiến về sự tham gia của xã hội và công khai dữ liệu điện tử. Tuy nhiên vẫn tồn tại hạn chế về hiệu quả thực thi và kiểm soát tham nhũng trong quản lý công và việc kết hợp các nền tảng dữ liệu còn là vấn đề cần phải xem xé

Một số khuyến nghị nổi bật dành cho Việt Nam

Trong thời gian qua, Việt Nam đã làm rất tốt trong viêc thực thi UNCAC cũng như hoàn thành sớm báo cáo ở giai đoạn 1 với 2 chu kỳ rà soát được Ban Thư ký UNCAC đánh giá cao và là điển hình để nhiều quốc gia học hỏi.

Đây là nền tảng tích cực cho giai đoạn tiếp theo. Tuy nhiên, các khuyến nghị cho giai đoạn tiếp theo thường không nằm ở “mức độ tuân thủ luật” mà chuyển mạnh sang hiệu lực thực thi và tính hệ thống.

Theo đó, trước hết Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ xử lý sang phòng ngừa có hệ thống. Nhiều quốc gia đã hoàn thiện khung pháp lý nhưng vẫn yếu ở kiểm soát xung đột lợi ích, kiểm soát quyền lực nội bộ và rủi ro tham nhũng trong “vùng xám” hành chính. Vì vậy, cần cơ chế nhận diện rủi ro theo ngành/lĩnh vực và theo vị trí công vụ, thay vì chỉ xử lý vụ việc phát sinh.

Thứ hai là minh bạch tài sản và thu nhập theo hướng xác minh thực chất. Không chỉ kê khai, mà phải tăng khả năng đối chiếu dữ liệu liên thông (thuế, ngân hàng, đất đai, đăng ký tài sản). Xu hướng quốc tế là chuyển sang “kiểm tra dựa trên rủi ro” thay vì kiểm tra đại trà hình thức.

Thứ ba là bảo vệ người tố cáo và cơ chế khuyến khích phát hiện sai phạm. Nhiều hệ thống thất bại không phải do thiếu quy định, mà do người trong hệ thống không dám báo cáo. Cơ chế bảo vệ cần thực chất hơn về pháp lý, nghề nghiệp và tài chính.

Thứ tư là tăng tính độc lập và hiệu quả của cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán theo hướng phối hợp dữ liệu thay vì hoạt động rời rạc. Xu hướng mới là dùng phân tích dữ liệu lớn và AI để phát hiện bất thường trong mua sắm công, đầu tư công và tài chính công.

Cuối cùng là kiểm soát “vùng xám quyền lực” ở cấp thực thi, đặc biệt cấp địa phương và cấp trung gian, nơi quyết định hành chính nhỏ nhưng tần suất cao, dễ phát sinh lợi ích nhóm.

Kết quả rà soát UNCAC cho thấy phòng ngừa tham nhũng ngày càng được nhìn nhận không chỉ là vấn đề pháp lý, mà là bài toán của quản trị quốc gia hiện đại.

Một hệ thống phòng ngừa hiệu quả đòi hỏi sự kết hợp giữa: hoàn thiện pháp luật; minh bạch hóa quyền lực; ứng dụng công nghệ số; kiểm soát rủi ro; và phát huy vai trò giám sát của xã hội.

Trong bối cảnh đó, UNCAC tiếp tục được xem là khuôn khổ pháp lý quốc tế quan trọng thúc đẩy liêm chính, minh bạch và quản trị tốt trên phạm vi toàn cầu.