(Thanh tra) - Báo cáo “Thực trạng và giải pháp hoạt động thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng” do ông Nguyễn Văn Lương, Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra chủ trì nhiệm vụ đã tập trung đánh giá thực trạng kết luận thanh tra trên cơ sở các yêu cầu của pháp luật đối với từng cuộc thanh tra; phân tích những yếu tố tác động, điều kiện bảo đảm và mối liên hệ với chất lượng kết luận thanh tra. Từ đó, báo cáo đề xuất các kết luận, kiến nghị và bài học nghiệp vụ có thể vận dụng trong thực tiễn.
Tại hội thảo “Hoạt động thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng của Thanh tra Chính phủ - Thực trạng và giải pháp” do Trường Cán bộ Thanh tra tổ chức ngày 6/11, các đại biểu đã tập trung phân tích thực trạng, nhận diện những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động thanh tra lĩnh vực đầu tư xây dựng. Đồng thời đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác thanh tra, nhất là trong phát hiện, xử lý vi phạm, xác định trách nhiệm và bảo đảm tính khả thi của các kiến nghị sau thanh tra.
Tại hội thảo, TS. Phạm Thị Huệ, Trưởng phòng Nghiệp vụ Thanh tra (Trường Cán bộ Thanh tra) cho biết, báo cáo “Thực trạng và giải pháp hoạt động thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng” đã tập trung đánh giá thực trạng kết luận thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng theo các yêu cầu của pháp luật thanh tra áp dụng cho từng cuộc thanh tra; phân tích những yếu tố tác động, điều kiện bảo đảm và mối liên hệ với chất lượng kết luận thanh tra. Từ đó, báo cáo đề xuất các kết luận, kiến nghị và bài học nghiệp vụ có thể vận dụng trong thực tiễn, đáp ứng yêu cầu của Luật Thanh tra năm 2025 và Nghị định số 216/2025/NĐ-CP.
Báo cáo được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu 13 kết luận thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng do Thanh tra Chính phủ ban hành giai đoạn 2021–2025. Trong đó, 7 kết luận thực hiện theo Luật Thanh tra năm 2010, 1 kết luận theo Luật Thanh tra năm 2022 và 5 kết luận theo Luật Thanh tra năm 2025. Báo cáo phân tích xác định 834 hành vi vi phạm trong 12 kết luận và tổng hợp 786 kiến nghị (không kể kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật). Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu khảo sát 338 công chức làm công tác thanh tra ở Thanh tra Chính phủ và thanh tra 9 tỉnh, thành phố, 149 cơ quan, đơn vị đã được thanh tra và sử dụng ý kiến tại 3 tọa đàm chuyên sâu tổ chức ở các địa phương.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, sai phạm xảy ra ở tất cả các giai đoạn của dự án đầu tư xây dựng và trong quản lý đất đai gắn với dự án. Hai nhóm nội dung có tỷ lệ kết luận phát hiện sai phạm cao nhất là chủ trương, lập dự án, khảo sát, thiết kế, dự toán và ký kết, thực hiện hợp đồng, thi công, nghiệm thu, thanh toán, cùng chiếm 92,3% số kết luận được nghiên cứu. Các sai phạm thường gặp liên quan đến chi phí đầu tư, việc phê duyệt dự án, lựa chọn nhà thầu, điều chỉnh hợp đồng, chậm tiến độ, tạm ứng, thanh toán và quyết toán.
Bên cạnh những kết quả đạt được, báo cáo chỉ ra một số hạn chế đáng chú ý. Việc đánh giá thực hiện pháp luật, kết luận đúng - sai đối với từng nội dung thanh tra ở một số kết luận chưa đầy đủ; căn cứ pháp lý của hành vi vi phạm chưa được chỉ rõ trong tất cả các trường hợp. Trung bình có 67,9% hành vi vi phạm được nêu điều khoản cụ thể bị vi phạm. Việc xác định tính chất, mức độ, hậu quả, giá trị sai phạm và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân còn những điểm chưa rõ; số liệu ở một số kết luận chưa thống nhất, một số khoản tiền phải để ở dạng tạm tính.
Báo cáo cũng phân tích các yếu tố tác động đến chất lượng kết luận thanh tra qua từng bước, từ chuẩn bị thanh tra, thu thập hồ sơ, kiểm tra, xác minh, giám định, phát hiện và chứng minh sai phạm, áp dụng pháp luật đến xây dựng, ban hành kết luận. Trên cơ sở đó, báo cáo đưa ra các kiến nghị giải pháp và bài học nghiệp vụ nhằm bảo đảm kết luận thanh tra chính xác, khách quan, khả thi, đáp ứng yêu cầu của pháp luật thanh tra hiện hành.
Phát biểu tại Hội thảo, ông Kiều Xuân Huy, Phó Chánh Thanh tra TP.Hà Nội nhận định, đầu tư xây dựng có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội, hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng, chỉnh trang đô thị và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Ông cho biết, trong giai đoạn 2025–2026, Thanh tra TP Hà Nội đã triển khai nhiều cuộc thanh tra chuyên đề theo các kế hoạch của Thanh tra Chính phủ về thanh tra các dự án khó khăn, vướng mắc, tồn đọng kéo dài.
Từ thực tiễn triển khai, ông Huy chỉ ra 6 nhóm khó khăn trong hoạt động thanh tra đầu tư xây dựng. Cụ thể như: hệ thống pháp luật còn chồng chéo, thiếu đồng bộ; hồ sơ dự án phân tán, thiếu thống nhất; khó xác định nguyên nhân chậm tiến độ và trách nhiệm của từng chủ thể; hạn chế về chuyên môn kỹ thuật và xác định thiệt hại kinh tế; khó khăn trong bàn giao hồ sơ, xác định trách nhiệm sau sắp xếp tổ chức bộ máy; nguồn nhân lực và phối hợp liên ngành chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu.
Để khắc phục, ông đề xuất lựa chọn đối tượng thanh tra dựa trên đánh giá rủi ro, tập trung vào dự án có quy mô vốn lớn, chậm tiến độ kéo dài, điều chỉnh nhiều lần hoặc có dấu hiệu vi phạm; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu dự án, nâng cao chất lượng khảo sát, thu thập hồ sơ, đẩy mạnh chuyển đổi số và đào tạo chuyên sâu cho thanh tra viên. Đặc biệt, kết luận thanh tra cần làm rõ bản chất, mức độ, hậu quả và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân; bảo vệ cán bộ làm đúng, không vụ lợi, đồng thời xử lý nghiêm hành vi cố tình làm trái, trục lợi, né tránh, đùn đẩy trách nhiệm.
Tiếp tục làm rõ vướng mắc phát sinh từ thực tiễn, ông Nguyễn Trung Triều, Chánh Thanh tra tỉnh Lào Cai cho rằng, cần phân biệt hai nhóm dự án đầu tư xây dựng: dự án sử dụng vốn ngân sách Nhà nước và dự án sử dụng vốn ngoài ngân sách của các nhà đầu tư, doanh nghiệp, khu công nghiệp. Đối với các dự án sử dụng vốn ngân sách, tình trạng chậm tiến độ kéo dài, phải gia hạn nhiều lần vẫn diễn ra, chủ yếu do cung ứng vật tư chậm và bàn giao mặt bằng kéo dài, ảnh hưởng đến tiến độ thi công, giải ngân vốn đầu tư.
Ông đề xuất nghiên cứu tách công tác giải phóng mặt bằng thành dự án riêng, độc lập với dự án đầu tư xây dựng. Khi bảo đảm mặt bằng thi công mới triển khai xây dựng, qua đó hạn chế tình trạng dự án đã lựa chọn nhà thầu nhưng nhiều tháng, thậm chí nhiều năm vẫn chưa thể thi công.
Về công tác thanh tra, ông Triều cho rằng cần đối chiếu quy định pháp luật với hồ sơ, thủ tục và quá trình thực hiện dự án; kiểm tra tiến độ thi công, nếu phát hiện sai phạm phải kiến nghị đúng cơ quan, đúng người có trách nhiệm.
Ông cũng đề nghị tăng cường hướng dẫn nghiệp vụ cho lực lượng thanh tra địa phương để nắm chắc quy trình, thủ tục và có cơ sở thực hiện nhiệm vụ. Bên cạnh đó phải quan tâm đến năng lực thực tế của nhà thầu. Có những doanh nghiệp hồ sơ dự thầu thể hiện tốt nhưng khi triển khai lại thiếu năng lực chuyên môn, kỹ thuật và tài chính. Trong khi đó, quy định về thành lập doanh nghiệp hiện không đòi hỏi phải chứng minh nguồn vốn. Vì vậy, cần nghiên cứu, đánh giá thực chất năng lực tài chính, chuyên môn và khả năng thực hiện công trình của nhà thầu.
Bên cạnh những vướng mắc trong quá trình thanh tra các dự án, việc tổ chức thực hiện kết luận thanh tra cũng là vấn đề được ông Phan Hữu Thanh, Phó Chánh Thanh tra tỉnh An Giang đề cập. Ông cho biết, tại địa phương hiện vẫn còn có nội dung trong các kết luận thanh tra trước đây của thanh tra cấp huyện, thanh tra tỉnh và Thanh tra Chính phủ chưa được thực hiện. Mới đây, UBND tỉnh An Giang đã ban hành Chỉ thị về tăng cường thực hiện kết luận, quyết định xử lý về thanh tra và kiến nghị, kết luận của Kiểm toán Nhà nước.
Ông cũng chỉ ra khó khăn trong thực hiện kiến nghị kiểm điểm trách nhiệm, kiểm điểm rút kinh nghiệm do quy định hiện hành chưa làm rõ thẩm quyền, trình tự thực hiện trong cơ quan chính quyền. Theo ông, kiểm điểm trách nhiệm mới là bước đầu, chưa phải quy trình xử lý kỷ luật.
Từ những vấn đề thực tiễn ở địa phương, có thể thấy chất lượng kết luận thanh tra là một trong những yếu tố quan trọng bảo đảm hiệu quả thực hiện kết luận thanh tra.
Theo ông Đỗ Đức Thắng, Phó Cục trưởng Cục XIII, Thanh tra Chính phủ, kết luận thanh tra là sản phẩm pháp lý trực tiếp, quan trọng của quá trình kiểm tra, xác minh, là căn cứ để thu hồi tài sản thất thoát, khắc phục hậu quả, xử lý trách nhiệm và chấn chỉnh công tác quản lý Nhà nước. Đối với lĩnh vực đầu tư xây dựng, chất lượng kết luận được hình thành xuyên suốt từ khâu lựa chọn nội dung, xây dựng kế hoạch, tổ chức thanh tra, thu thập chứng cứ, áp dụng pháp luật đến giải trình, thẩm định và ban hành kết luận.
Ông cho rằng, việc thẩm định kết luận thanh tra phải tập trung vào 03 yêu cầu: tính hợp pháp, tính có căn cứ và tính khả thi. Trong đó, phải bảo đảm đúng thẩm quyền, trình tự, phạm vi và thời kỳ thanh tra; nhận định, đánh giá có chứng cứ hợp pháp, số liệu chính xác; kiến nghị xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm, công việc phải thực hiện, giá trị kinh tế, thời hạn và cơ chế phối hợp.
Về khó khăn, ông Thắng cho rằng công tác giám sát gặp trở ngại do người giám sát chủ yếu dựa trên hồ sơ, tài liệu được cung cấp, khó nắm bắt đầy đủ các hoạt động thực tế của từng thành viên đoàn thanh tra. Đối với thẩm định, các dự án đầu tư xây dựng có tính chất pháp lý, kỹ thuật phức tạp, trong khi thời gian và nhân lực hạn chế. Ông nhấn mạnh cần phân biệt thẩm định với thanh tra lại; người thẩm định căn cứ kết quả xác minh, số liệu của đoàn thanh tra để đối chiếu với quy định pháp luật, không phải tính toán lại toàn bộ.
Ông cũng lưu ý một số hạn chế trong dự thảo kết luận thanh tra như sử dụng thuật ngữ chưa thống nhất giữa “không thực hiện đúng”, “vi phạm”, “tồn tại, hạn chế”; áp dụng căn cứ pháp lý chưa phù hợp; lượng hóa giá trị sai phạm, xác định hậu quả và cá thể hóa trách nhiệm chưa rõ. Một số kiến nghị còn chung chung, thiếu phụ biểu thể hiện cụ thể trách nhiệm và nội dung cần khắc phục, gây khó khăn cho việc tổ chức thực hiện.
Để nâng cao chất lượng giám sát, thẩm định, ông đề nghị chú trọng chất lượng chứng cứ, hồ sơ tài liệu; thực hiện yêu cầu photo hồ sơ, đóng dấu treo, ký nháy từng trang; biên bản làm việc phải có chữ ký của tất cả người tham gia. Các số liệu, giá trị sai phạm cần được tính toán có căn cứ và có phụ biểu kèm theo. Kiến nghị trong kết luận phải cụ thể, tương xứng với nội dung sai phạm, không chung chung, không bỏ sót hành vi đã được kết luận; đồng thời tăng cường theo dõi việc thực hiện kết luận thanh tra.
Ông Thắng cũng lưu ý, trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư, cần chú ý sai phạm về thẩm quyền phê duyệt chủ trương đầu tư, phê duyệt dự án; tình trạng xác định tổng mức đầu tư cao hơn nhu cầu thực tế do tâm lý dự phòng phát sinh; phê duyệt chủ trương đầu tư khi chưa xác định rõ nguồn vốn và khả năng bố trí vốn.
Trong giai đoạn thực hiện dự án, cần làm rõ sai phạm trong lập dự toán, giá gói thầu, áp dụng định mức, đơn giá và biện pháp thi công. Ông nêu ví dụ việc lựa chọn biện pháp thi công không phù hợp, làm tăng chi phí; không tận dụng vật liệu đào để đắp; xác định không chính xác cấp đất, đá, cự ly vận chuyển và vị trí đổ thải. Những yếu tố này có thể làm tăng giá gói thầu, dẫn đến giá trúng thầu cao hơn giá trị tính toán chính xác. Đặc biệt, với hợp đồng trọn gói, khi giá trúng thầu đã được xác lập, việc thanh toán có thể dẫn đến nguy cơ thất thoát ngân sách nếu giá gói thầu ban đầu bị tính cao.
Có thể nói, các ý kiến tại hội thảo đã tiếp cận vấn đề từ nhiều khâu, nhiều góc độ: quản lý và triển khai dự án, tổ chức hoạt động thanh tra, đến thẩm định và thực hiện kết luận thanh tra. Đây là những vấn đề thực tiễn cần được nghiên cứu, tiếp thu để hoàn thiện giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả thanh tra trong lĩnh vực đầu tư xây dựng.
