Hai vợ chồng ông bà Bùi Khắc Nhâm - Nguyễn Thị Thanh Tuấn (TP Tuyên Quang) mua của ông Nguyễn Việt Dũng một mảnh đất 300m2 từ ngày 9/8/1987, giá 100.000 đồng. Sau khi nhận chuyển nhượng, do chưa có nhu cầu xây dựng, gia đình ông Nhâm trồng rau màu và vài năm sau, đến yêu cầu ông Dũng giao đất để làm nhà ở nhưng bị “khất lần”. Nhiều năm tiếp theo, ông Nhâm liên tục nhắc ông Dũng giao đất cho mình nhưng ông Dũng vẫn không nghe. Năm 2011, địa phương chủ trương cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, ông Nhâm tiếp tục yêu cầu trả lại đất nhưng không có kết quả; phía ông Dũng còn tự ý xây nhà lên diện tích đã chuyển nhượng. Ông Nhâm buộc phải khởi kiện, yêu cầu bên chuyển nhượng thực hiện đúng hợp đồng.

Tại Bản án sơ thẩm số 58/2013/DS-ST ngày 28/5/2013, Tòa án nhân dân (TAND) TP Tuyên Quang chấp nhận yêu cầu khởi kiện của ông Bùi Khắc Nhâm:

1. Tuyên bố giao dịch dân sự về việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất lập ngày 9/8/1987 giữa ông Bùi Khắc Nhâm và ông Nguyễn Việt Dũng vô hiệu.

2. Buộc ông Nguyễn Việt Dũng có nghĩa vụ hoàn trả cho ông Bùi Khắc Nhâm số tiền đã nhận từ việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất là 100.000 đồng và bồi thường thiệt hại do chênh lệch giá đất là 904 triệu 700 nghìn đồng. Tổng cộng là 904 triệu 800 nghìn đồng.

Ông Dũng kháng cáo.

Ngày 25/9/2013, TAND tỉnh Tuyên Quang xử phúc thẩm, ra Bản án số 21/2013/DS-PT, tiếp tục tuyên bố giao dịch lập ngày 9/8/1987 vô hiệu.

Đáng chú ý, án phúc thẩm “công nhận sự thỏa thuận của các đương sự”. Theo đó, ông Dũng chỉ phải trả cho ông Nhâm 200 triệu đồng (thay vì phải trả 904 triệu 800 nghìn đồng theo mức tuyên của án sơ thẩm).

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Tuấn (vợ ông Bùi Khắc Nhâm), giá 300m2 đất thời điểm diễn ra 2 phiên tòa là 2 tỷ 550 triệu đồng; vợ chồng bà đồng ý nhận mức chi trả 904 triệu 800 nghìn đồng từ ông Dũng (theo án sơ thẩm) đã là rất thiệt thòi, nay mức chi trả này lại bị Tòa Phúc thẩm vin vào cái cớ “thỏa thuận giữa các bên…”, rút xuống chỉ còn 200 triệu đồng thì không thể nào chấp nhận được.

Bà Tuấn cho biết, ngày nghị án và tuyên án phúc thẩm, bà không có mặt tại tòa; và rằng, nếu sự việc chồng bà “thỏa thuận” chỉ nhận 200 triệu đồng là có thật đi chăng nữa thì là do có sự xúi giục của một luật sư.

Vì vậy, bà đã gửi đơn đến Chánh án TAND Tối cao, đề nghị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm đối với Bản án phúc thẩm số 21/2013/DS-PT của TAND tỉnh Tuyên Quang.

Ý kiến của chúng tôi:

I. Theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao tại Nghị quyết số 02/2004/NQ-HĐTP đối với hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất được xác lập trong thời điểm từ ngày 1/7/1980 đến trước ngày 15/10/1993, án sơ thẩm và phúc thẩm tuyên bố vô hiệu đối với giao dịch về đất đai giữa hai ông Nhâm và Dũng (1987) là phù hợp quy định của pháp luật.

“Khi giao dịch dân sự vô hiệu thì các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì phải hoàn trả bằng tiền…” (khoản 2, Điều 137, Bộ luật Dân sự).

II. Căn cứ khoản 1, Điều 56, Bộ luật Tố tụng Dân sự,  bà Nguyễn Thị Thanh Tuấn là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan được gọi là “đương sự trong vụ án dân sự”. Luật quy định trong xét xử phúc thẩm, đương sự “phải được triệu tập tham gia phiên tòa” (khoản 1, Điều 264), nhưng bà Tuấn vắng mặt mà Tòa Phúc thẩm vẫn chấp nhận sự “thỏa thuận…” là trái quy định của pháp luật.

Bộ luật này còn có những quy định khác rất chặt chẽ để tránh tùy tiện trong quá trình xét xử. Ví dụ: Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng cáo, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ “được tòa án triệu tập hợp lệ lần thứ nhất mà vắng mặt thì phải hoãn phiên tòa” (khoản 2, Điều 266).

III. Điều 270, Bộ luật Tố tụng Dân sự cho phép Tòa Phúc thẩm công nhận sự thỏa thuận của các đương sự, nhưng sự thỏa thuận đó phải là “tự nguyện” và không được “trái pháp luật”, không được “trái đạo đức xã hội”. Trong khi đó, sự “thỏa thuận” tại phiên tòa phúc thẩm có những dấu hiệu không “tự nguyện”, “trái pháp luật”, “trái đạo đức xã hội” (trái pháp luật là phiên tòa diễn ra vắng mặt đương sự - vợ nguyên đơn; trái đạo đức xã hội là nguyên đơn phải “thỏa thuận” trong trường hợp bị “xúi giục”).

Luật gia, nhà báo Nguyễn Chấn