(Thanh tra) - Lợi nhuận cao, mức phạt thấp đang khiến thuốc lá lậu ngang nhiên bám rễ tại các điểm bán lẻ dù người kinh doanh nắm rất rõ luật. Để cắt đứt đầu ra của hàng lậu, các chuyên gia kiến nghị cần tăng mức xử phạt hành chính lên gấp 10 lần và áp dụng ngay trong năm 2026, tạo bước đệm kiểm soát thị trường trước khi chính sách tăng thuế tiêu thụ đặc biệt có hiệu lực.
Ngày 22/4, Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo Công an nhân dân tổ chức đã quy tụ đông đảo đại diện các bộ, ngành, lực lượng chức năng và cộng đồng doanh nghiệp.
Diễn đàn tập trung làm rõ một vấn đề nổi lên trong thực tiễn hiện nay: Thuốc lá lậu không chỉ là câu chuyện của biên giới hay các tuyến vận chuyển lớn, mà đang bám rễ dai dẳng tại thị trường nội địa, đặc biệt ở khâu bán lẻ nhỏ lẻ - nơi quyết định đầu ra của hàng lậu và cũng là mắt xích cần được siết chặt bằng công cụ pháp lý đủ mạnh.
Phát biểu khai mạc tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân nhận định, hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn đang diễn biến hết sức phức tạp. Việc nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý là yêu cầu cấp bách nhằm đáp ứng thực tiễn đấu tranh và bảo đảm an ninh trật tự trong tình hình mới.
Tâm điểm của tọa đàm là tham luận của TS. Nguyễn Quốc Việt (Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội) về khảo sát thực trạng bán lẻ thuốc lá lậu tại An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa. Khảo sát do Ban Thanh niên Công an và Chi cục Quản lý thị trường thực hiện, nhằm đi sâu giải mã động cơ thực sự của người bán lẻ, thay vì chỉ đánh giá mức độ hiểu biết pháp luật.
Kết quả khảo sát đã “bẻ gãy” lầm tưởng rằng người bán lẻ vi phạm do “thiếu hiểu biết”. Thực tế, hành vi kinh doanh hàng lậu xuất phát từ toan tính lợi ích kinh tế.
Đơn cử tại thị trường Cần Thơ, có đến 97,9% người bán lẻ nắm rõ quy định xử phạt của cơ quan chức năng và 95,2% nhận biết rành rọt về rủi ro sức khỏe, rủi ro hàng giả tuồn về từ biên giới Campuchia. Dù hiểu rõ luật và rủi ro, nhưng tỷ lệ điểm bán thuốc lá lậu tại đây vẫn chiếm mức áp đảo 99,8% (3.030 trên tổng số 3.035 mẫu).
Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự ngoan cố này chính là sức cầu lớn và chế tài chưa đủ sức răn đe. TS. Nguyễn Quốc Việt phân tích, khi còn người hỏi mua và đầu ra ổn định, người bán vẫn nhắm mắt làm ngơ trước pháp luật.
Yếu tố “cầu thị trường” chiếm tỷ lệ cao trong động cơ vi phạm: Hơn 70% tại Khánh Hòa, xấp xỉ 50% tại Đà Nẵng và Cần Thơ và khoảng 38% tại An Giang.
Vì lực lượng chức năng mỏng, tần suất kiểm tra thưa thớt và mức xử phạt quá thấp, lợi nhuận khổng lồ từ thuốc lá lậu đã lấn át rủi ro. Để giải quyết, bài toán đặt ra là phải đẩy “chi phí vi phạm” vọt lên mức cao hơn hẳn so với “lợi nhuận kỳ vọng”.
Sự bất cập của chế tài hiện hành càng lộ rõ qua số liệu thống kê của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia. Dù trong hơn 10 năm qua, lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý tới 79.459 vụ vi phạm, thu giữ hàng trăm triệu bao thuốc lá, nhưng tình trạng vẫn “nóng”.
Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chỉ rõ, cơ chế “xử phạt kép” đang tồn tại khoảng trống lớn. Hành vi buôn bán dưới 50 bao thuốc lá lậu chỉ bị phạt hành chính từ 1 đến 3 triệu đồng.
Khoảng cách từ mức phạt này đến ngưỡng 1.500 bao để khởi tố hình sự là một “vùng an toàn” quá rộng. Đối tượng vi phạm dễ dàng coi mức phạt bèo bọt này như một khoản “chi phí vận hành” nghiễm nhiên cho hoạt động kinh doanh phi pháp.
Hệ lụy từ những lỗ hổng pháp lý đang trực tiếp đục khoét nền kinh tế. Dữ liệu từ Bộ Tài chính cho thấy, mỗi năm ngân sách Nhà nước thất thu từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng vì thuốc lá lậu.
Đồng thời, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp bị đẩy vào thế yếu, thu hẹp thị phần và suy giảm năng lực cạnh tranh ngay trên sân nhà.
Chỉ ra sự bất cập của công cụ pháp lý hiện hành, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam làm một phép tính trực quan: Mức xử phạt 1 - 3 triệu đồng hiện nay có lúc chỉ tương đương khoảng 30.000 đồng/bao thuốc vi phạm. Con số này hoàn toàn không có trọng lượng răn đe.
Từ thực tiễn đó, bà Lê Thị Duyên Hải kiến nghị, cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó, mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại, để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên.
Bà cũng nhấn mạnh chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027.
Đồng tình với đề xuất này, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho rằng, tăng tiền phạt là cần thiết nhưng phải đi kèm với các biện pháp bổ sung triệt để.
Cụ thể, là tịch thu toàn bộ tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ hoặc thu hồi vĩnh viễn giấy phép kinh doanh đối với các trường hợp tái phạm. Một khi các điểm bán lẻ khiếp sợ, không dám bày bán, đầu ra của hàng lậu sẽ tự khắc bị chặt đứt.
Đồng thời, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cũng cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay; đồng thời, nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe.
Cùng với những giải pháp trên, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia cho biết, Ban Chỉ đạo 389 đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026.
Trong đó, có nội dung quan trọng là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, nhất là với các hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu. Đồng thời, gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường, đặc khu với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.
Từ các tham luận và ý kiến trao đổi tại tọa đàm có thể thấy một điểm thống nhất rõ ràng, muốn ngăn chặn thuốc lá lậu hiệu quả, không thể chỉ tập trung vào biên giới hay khâu vận chuyển, mà phải xử lý trúng và mạnh vào thị trường bán lẻ - nơi hàng lậu được tiêu thụ, quay vòng lợi nhuận và tiếp tục nuôi sống cả chuỗi vi phạm phía sau.
Thông điệp xuyên suốt được các đại biểu nhấn mạnh là: Mức xử phạt hiện nay chưa đủ mạnh để làm thay đổi hành vi, trong khi khảo sát thực tế đã cho thấy người bán lẻ vẫn sẵn sàng vi phạm nếu lợi ích đủ lớn và rủi ro bị xử lý chưa đủ nặng.
Vì vậy, việc sớm sửa đổi chính sách theo hướng tăng mạnh mức xử phạt, tăng tần suất kiểm tra, siết khâu bán lẻ và đưa chế tài mới vào thực thi sớm ngay trong năm 2026 được xem là yêu cầu cấp thiết, nhằm chủ động kiểm soát thị trường trước thời điểm tăng thuế thuốc lá từ ngày 1/1/2027.
