(Thanh tra) - Dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Hải quan đặt ra các yêu cầu chặt chẽ hơn về kiểm tra, giám sát hàng hóa, quản lý rủi ro và kiểm soát quá trình phân luồng, chuyển luồng, đồng thời mở rộng kết nối dữ liệu giữa cơ quan hải quan với các bộ, ngành.
Bộ Tài chính vừa hoàn thiện hồ sơ dự thảo Nghị định quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Hải quan về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan nhằm thay thế Nghị định số 08/2015/NĐ-CP và Nghị định số 167/2025/NĐ-CP. Dự thảo Nghị định tập trung đổi mới mạnh mẽ công tác kiểm tra, giám sát hải quan thông qua việc ứng dụng công nghệ, minh bạch hóa quy trình quản lý rủi ro và thiết lập các hàng rào kiểm soát nội bộ chặt chẽ.
Tại Điều 11 dự thảo Nghị định, công tác thu thập, xử lý dữ liệu hải quan và quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro được quy định theo hướng ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Dự thảo xác lập nguyên tắc việc xử lý tự động của hệ thống phải bảo đảm khả năng kiểm soát, kiểm tra, truy vết toàn bộ kết quả xử lý và không thay thế thẩm quyền quyết định của người có thẩm quyền.
Đồng thời, Điều 17 của dự thảo quy định kết quả phân tích, đối soát hồ sơ hải quan phải được lưu trữ trên hệ thống nghiệp vụ, bảo đảm khả năng truy vết nguồn thông tin, dữ liệu, căn cứ và quá trình thực hiện. Trong hoạt động áp dụng tiêu chí quản lý rủi ro để quyết định kiểm tra theo Điều 15 và Điều 20, thẩm quyền lựa chọn áp dụng kiểm tra, kiểm soát được phân định giữa Cục trưởng Cục Hải quan và Trưởng Hải quan các cấp.
Đặc biệt, trường hợp công chức hải quan có thẩm quyền quyết định thay đổi kết quả lựa chọn chuyển luồng kiểm tra thì toàn bộ căn cứ pháp lý, lý do và kết quả thay đổi đều bắt buộc phải cập nhật, lưu vết cụ thể trên hệ thống thông tin nghiệp vụ.
Tại Điều 33 dự thảo Nghị định, công tác giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh tại khu vực cảng, kho, bãi được gắn liền với trách nhiệm kết nối hệ thống công nghệ thông tin và truyền dữ liệu giám sát trực tuyến giữa doanh nghiệp cảng với cơ quan hải quan.
Khi thực hiện nhiệm vụ giám sát hoặc tuần tra trong địa bàn hoạt động hải quan, thẩm quyền tạm hoãn khởi hành, dừng phương tiện vận tải hoặc kiểm tra hàng hóa khi phát hiện dấu hiệu vi phạm được quy định cụ thể cho Trưởng Hải quan cửa khẩu, Trưởng Hải quan ngoài cửa khẩu và Đội trưởng Đội Kiểm soát hải quan thuộc Hải quan khu vực, đồng thời quy định rõ trách nhiệm cá nhân của người ra quyết định trước pháp luật.
Theo Điều 32 dự thảo Nghị định, đối với hàng hóa thuộc diện kiểm tra chuyên ngành được đưa về bảo quản, cơ quan hải quan thực hiện giám sát việc lấy mẫu và tiếp nhận kết quả qua Cổng thông tin một cửa quốc gia hoặc dữ liệu số hóa.
Trường hợp quá 30 ngày chưa có kết quả kiểm tra chuyên ngành mà không có văn bản giải trình từ cơ quan chuyên ngành thì cơ quan hải quan có văn bản đề nghị cơ quan kiểm tra chuyên ngành cung cấp thông tin về tình hình thực hiện thủ tục kiểm tra chuyên ngành đối với lô hàng nhập khẩu đưa về bảo quản.
Để nâng cao hiệu quả giám sát liên ngành và ngăn ngừa các hành vi vi phạm, tham nhũng, gian lận thương mại, Điều 83 và Điều 84 dự thảo Nghị định bổ sung quy định cơ quan hải quan có trách nhiệm cung cấp thông tin hải quan cho các cơ quan nhà nước có liên quan nhằm phục vụ hoạt động quản lý nhà nước, thanh tra, kiểm tra, kiểm toán và điều tra hành vi vi phạm pháp luật.
Đồng thời, theo dự thảo, các Bộ, ngành, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và các tổ chức tín dụng có trách nhiệm kết nối, cung cấp dữ liệu, chứng từ cấp phép, thông tin giao dịch, dữ liệu từ hệ thống camera và máy soi cho cơ quan hải quan.
Việc kết nối dữ liệu số này vừa tạo điều kiện đối soát chéo thông tin phục vụ quản lý rủi ro thực chất, vừa đi kèm nguyên tắc bảo đảm bí mật kinh doanh và an toàn hệ thống, từng bước loại bỏ những quy trình thủ công dễ phát sinh nguy cơ tiêu cực trong kiểm tra, giám sát hải quan.
Trong quá trình đóng góp ý kiến xây dựng dự thảo Nghị định, Thanh tra Chính phủ đã có những ý kiến trọng tâm nhằm bảo đảm tính thống nhất với Luật Hải quan. Cụ thể, Thanh tra Chính phủ đề nghị cân nhắc quy định tại điểm c khoản 2 Điều 16 (sau này là Điều 14) về việc cho phép doanh nghiệp tuân thủ tốt được giao hàng trước, mở tờ khai sau để đối chiếu tương thích với quy định về thủ tục tờ khai chưa hoàn chỉnh tại khoản 2 Điều 43 Luật Hải quan.
Đối với công tác kiểm tra báo cáo quyết toán tại Điều 43 của dự thảo (nay là Điều 37), Thanh tra Chính phủ đề nghị làm rõ và thống nhất địa điểm kiểm tra báo cáo kiểm toán do có sự mâu thuẫn giữa việc kiểm tra tại trụ sở người khai hải quan và kiểm tra tại trụ sở cơ quan hải quan; nội dung này đã được Bộ Tài chính tiếp thu chỉnh lý theo hướng thẩm quyền thuộc Trưởng Hải quan khu vực quyết định và việc kiểm tra được thực hiện tại trụ sở người khai hải quan.
Liên quan đến công tác kiểm tra sau thông quan, Thanh tra Chính phủ dẫn chiếu khoản 2 Điều 79 Luật Hải quan sửa đổi năm 2026 về thời hạn kiểm tra không quá 20 ngày để đề nghị rà soát lại cơ chế tạm dừng kiểm tra tại điểm b khoản 2 Điều 83 (nay là Điều 76) của dự thảo nhằm bảo đảm việc kiểm soát thời hạn kiểm tra không bị kéo dài sai quy định của Luật.
Ngoài ra, Thanh tra Chính phủ cũng đề nghị rà soát thể thức trình bày và bổ sung điều khoản chuyển tiếp tại Điều 95 (nay là Điều 88) để giải quyết các vấn đề, nội dung phát sinh trước thời điểm Nghị định có hiệu lực thi hành, nội dung này đã được cơ quan soạn thảo tiếp thu hoàn thiện.
