(Thanh tra) - Chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo mức độ rủi ro và lịch sử tuân thủ là những nội dung đáng chú ý trong dự thảo Nghị định về quản lý chất lượng thép. Cùng với đó, dự thảo đặt ra các yêu cầu cụ thể nhằm kiểm soát quyền lực, phòng ngừa tiêu cực và hạn chế chồng chéo trong hoạt động quản lý.
Dự thảo Nghị định quy định các biện pháp quản lý chất lượng đặc thù đối với thép trên cơ sở quản lý theo mức độ rủi ro, tăng cường hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc, lấy hậu kiểm và lịch sử tuân thủ làm căn cứ quan trọng để lựa chọn biện pháp quản lý.
Cụ thể, khoản 2 Điều 4 dự thảo Nghị định quy định biện pháp quản lý phải bảo đảm tính công khai, minh bạch, khách quan, không phân biệt đối xử theo xuất xứ hàng hóa và không tạo rào cản kỹ thuật không cần thiết đối với thương mại.
Để ngăn ngừa phát sinh thủ tục, Điều 5 dự thảo Nghị định phân định rõ Bộ Khoa học và Công nghệ là cơ quan đầu mối thống nhất quản lý nhà nước về chất lượng thép, Bộ Công Thương quản lý công nghiệp luyện kim và phòng vệ thương mại, Bộ Xây dựng quản lý việc sử dụng thép trong công trình. Đồng thời, khoản 3 Điều 5 và khoản 2 Điều 10 của dự thảo khẳng định rõ cơ quan nhà nước không được đặt thêm thủ tục quản lý chất lượng, không lập thêm biểu mẫu hay giấy xác nhận đăng ký riêng đối với sản phẩm thép nhập khẩu ngoài các quy định chung của pháp luật.
Việc kiểm soát chặt chẽ các khâu dễ phát sinh gian lận thương mại cũng được dự thảo Nghị định luật hóa nhằm bảo vệ sự minh bạch của thị trường. Khoản 4 Điều 7 dự thảo Nghị định nghiêm cấm các hành vi giả mạo, làm sai lệch mác thép, nguồn gốc xuất xứ, kết quả thử nghiệm hoặc chứng chỉ chất lượng của nhà sản xuất trong hoạt động chia tách, gia công thép.
Tại Chương IV, dự thảo Nghị định quy định cụ thể cơ chế xác minh chất lượng thép tại nguồn phục vụ hậu kiểm đối với các sản phẩm đã lưu thông tại Việt Nam khi có dấu hiệu rủi ro cao hoặc vi phạm, nhưng giới hạn rõ hoạt động này không phải là thủ tục hành chính, không phải giấy phép nhà sản xuất và không được sử dụng làm điều kiện bắt buộc để thông quan.
Để phòng ngừa các hành vi tiêu cực, lợi ích nhóm trong quá trình thực hiện nhiệm vụ xác minh, khoản 3 Điều 15 dự thảo Nghị định quy định người được đề xuất tham gia xác minh phải kê khai bằng văn bản các lợi ích tài chính, quan hệ tư vấn, lao động hoặc các quan hệ khác có thể ảnh hưởng đến tính độc lập đối với cơ sở sản xuất, người nhập khẩu hoặc tổ chức đánh giá sự phù hợp liên quan.
Trường hợp xuất hiện xung đột lợi ích, người có thẩm quyền phải xem xét thay thế thành viên, và người tham gia phải dừng ngay phần việc liên quan khi phát sinh xung đột trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Bên cạnh đó, khoản 5 Điều 15 nêu rõ các chuyên gia hoặc tổ chức kỹ thuật độc lập tham gia hỗ trợ chỉ có thẩm quyền thu thập, thử nghiệm bằng chứng chuyên môn mà không được thực hiện quyền cưỡng chế hành chính hoặc quyết định biện pháp quản lý nhà nước.
Kỷ cương tài chính và tính liêm chính của cơ quan quản lý được bảo đảm thông qua quy định tại Điều 20 của dự thảo Nghị định. Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 20, toàn bộ kinh phí phục vụ hoạt động hậu kiểm và xác minh trực tiếp của cơ quan nhà nước phải được bố trí từ nguồn ngân sách nhà nước theo phân cấp, định mức và thẩm quyền phê duyệt.
Dự thảo Nghị định nghiêm cấm cơ quan kiểm tra và đoàn công tác yêu cầu hoặc nhận tài trợ dưới bất kỳ hình thức nào từ cơ sở sản xuất hoặc doanh nghiệp nhập khẩu liên quan để chi trả chi phí đi lại, ăn ở, lưu trú hoặc các hoạt động của đoàn.
Ngoài ra, khoản 5 Điều 19 quy định cơ chế giám sát tư pháp chặt chẽ khi xác định rõ nếu phát sinh dấu hiệu vi phạm cần thanh tra thì cơ quan kiểm tra phải chuyển hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền, và khi phát hiện dấu hiệu tội phạm thì phải chuyển ngay cho cơ quan tiến hành tố tụng theo pháp luật về tố tụng hình sự, không dùng báo cáo xác minh để thay thế kết luận thanh tra hay quyết định xử lý.
Song song với quy trình hậu kiểm trực tiếp, Điều 21 dự thảo Nghị định thiết lập cơ chế kiểm soát minh bạch thông qua hệ thống dữ liệu số dùng chung, kết nối giữa Bộ Khoa học và Công nghệ, cơ quan Hải quan, lực lượng Quản lý thị trường và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
Quy định này vừa buộc các cơ quan quản lý phải chia sẻ kế hoạch và kết quả kiểm tra để xử lý dứt điểm tình trạng thanh tra, kiểm tra chồng chéo, vừa bảo đảm tuân thủ nguyên tắc không yêu cầu doanh nghiệp phải khai báo, nộp lại các thông tin, tài liệu mà cơ quan nhà nước đã có trên hệ thống dữ liệu điện tử.
Trong quá trình tham gia ý kiến đối với hồ sơ dự thảo Nghị định, Thanh tra Chính phủ đã đưa ra nhiều góp ý trọng tâm nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát và phòng chống tham nhũng, tiêu cực trong lĩnh vực quản lý chất lượng thép.
Cụ thể, về công tác kiểm tra và xử lý vi phạm, Thanh tra Chính phủ đề nghị làm rõ cơ chế phối hợp, xử lý khi kiểm tra phát hiện vụ việc cần thanh tra hoặc có dấu hiệu tội phạm theo khoản 1 Điều 61 Luật Thanh tra số 84/2025/QH15; bảo đảm chuyển thông tin, hồ sơ đến đúng cơ quan có thẩm quyền.
Liên quan đến thẩm quyền quản lý nhà nước tại Điều 5 và Chương V, Thanh tra Chính phủ đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo làm rõ phạm vi, thẩm quyền và trách nhiệm của từng cơ quan trong việc kiểm tra thép trong sản xuất, nhập khẩu và lưu thông nhằm bảo đảm một đầu mối thống nhất, tránh chồng chéo với hoạt động thanh tra và quản lý chuyên ngành. Đồng thời, cần quy định rõ nguyên tắc phối hợp, sử dụng kết quả kiểm tra và dữ liệu đã có giữa các cơ quan, tránh phát sinh việc kiểm tra hoặc yêu cầu tổ chức, cá nhân cung cấp lại cùng một thông tin, hồ sơ.
Đối với khoản 3 Điều 12 dự thảo Nghị định, Thanh tra Chính phủ đề nghị phân biệt sai phạm hồ sơ, trường hợp chưa đủ bằng chứng và sản phẩm đã được xác định không phù hợp. Dấu hiệu gian lận hồ sơ là căn cứ xác minh, xử lý hành vi liên quan, chưa đủ để kết luận sản phẩm không đạt chất lượng.
Thanh tra Chính phủ cũng đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo làm rõ căn cứ pháp lý, sự cần thiết và hiệu quả của quy định kiểm tra chất lượng thép tại nguồn, trực tiếp tại cơ sở sản xuất ở nước ngoài. Theo đó, cần đánh giá cụ thể giá trị tăng thêm của phương thức kiểm tra này so với các hình thức xác minh từ xa, kiểm tra hồ sơ, lấy mẫu thử nghiệm và hậu kiểm tại Việt Nam; đồng thời làm rõ những thông tin không thể xác minh bằng các phương thức trong nước hoặc thông qua hợp tác với nước xuất khẩu.
Bên cạnh đó, Thanh tra Chính phủ đề nghị làm rõ tính khả thi và nguồn lực thực hiện, bao gồm kinh phí ngân sách, nhân lực, chuyên môn, phương tiện, thiết bị và điều kiện tiếp cận cơ sở sản xuất ở nước ngoài. Trường hợp kết quả kiểm tra trực tiếp không thay thế các thủ tục đánh giá sự phù hợp và kiểm tra chất lượng bắt buộc tại Việt Nam, cơ quan soạn thảo cần chứng minh hiệu quả quản lý tương xứng với chi phí và nguồn lực bỏ ra.
Thanh tra Chính phủ cũng chỉ rõ dự thảo Báo cáo thực trạng chưa cung cấp đủ số liệu về tỷ lệ thép nhập khẩu không phù hợp; do đó đề nghị bổ sung cơ sở thực tiễn và rà soát các nội dung căn cứ, tiêu chí lựa chọn cơ sở kiểm tra, yêu cầu hồ sơ phân tích rủi ro thể hiện rõ căn cứ nhằm tránh kiểm tra tràn lan, không kết luận sản phẩm không phù hợp chỉ vì không thực hiện được kiểm tra tại nguồn, và xác định rõ cơ quan tiếp nhận bằng chứng khắc phục cũng như thời hạn xem xét điều chỉnh biện pháp quản lý. Đặc biệt, Thanh tra Chính phủ nhấn mạnh yêu cầu phải cụ thể hóa quy trình khai báo, tiếp nhận, xem xét và xử lý xung đột lợi ích của các thành viên tham gia đoàn kiểm tra.
