Dự thảo Nghị định ban hành Quy chế tổ chức, quản lý và sử dụng Quỹ Học bổng Quốc gia được Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì soạn thảo. Đồ họa: Trang Nguyệt

Kiểm soát xung đột lợi ích và ngăn chặn sự can thiệp từ bên ngoài

Ngay từ những điều khoản đầu tiên, dự thảo đã xác lập rõ nguyên tắc hoạt động mang tính phòng ngừa rủi ro cao. Theo quy định tại Điều 5 của dự thảo Quy chế, Quỹ phải hoạt động bảo đảm công khai, minh bạch, có cơ chế kiểm soát nội bộ, quản trị rủi ro, phòng ngừa xung đột lợi ích, gian lận và các vi phạm pháp luật.

Để làm rõ ranh giới này, Điều 4 của dự thảo định nghĩa xung đột lợi ích là trường hợp tổ chức, cá nhân có lợi ích liên quan hoặc có tác động trực tiếp, gián tiếp làm ảnh hưởng đến tính khách quan, công bằng và minh bạch trong quá trình xét chọn, quản lý và sử dụng học bổng.

Nhằm phòng, chống nguy cơ tiêu cực từ cơ quan quản lý, Điều 6 của dự thảo quy định Hội đồng quản lý Quỹ định hướng và giám sát, tuyệt đối không được trực tiếp thẩm định, chấm điểm hồ sơ và không quyết định danh sách người được hưởng học bổng và mức hỗ trợ cụ thể.

Đối với công tác huy động xã hội hóa, Điều 9 của dự thảo nhấn mạnh nguyên tắc nguồn tài trợ ngoài ngân sách không được làm phát sinh quyền lợi ích đặc biệt, nhà tài trợ không được can thiệp trực tiếp hoặc gián tiếp vào tiêu chí, quy trình, kết quả xét chọn học bổng và không được tiếp cận trực tiếp dữ liệu cá nhân của người học nhằm tránh tình trạng thao túng chính sách.

Đẩy mạnh công tác hậu kiểm, kiểm toán và xử lý vi phạm

Công tác kiểm tra việc cấp phát học bổng được quy định cụ thể thông qua quy trình hậu kiểm và minh bạch tài chính. Tại Điều 21, dự thảo yêu cầu Quỹ phải thực hiện hậu kiểm định kỳ hoặc đột xuất thông qua việc đối chiếu dữ liệu, kết quả học tập và rèn luyện của người nhận học bổng; nếu phát hiện sai lệch, gian lận hoặc vi phạm cam kết, Quỹ sẽ lập tức tạm dừng hỗ trợ, hủy kết quả, thu hồi và bồi hoàn kinh phí.

Về mặt quản lý tài chính, Điều 25 của dự thảo quy định báo cáo tài chính hằng năm của Quỹ phải được kiểm toán, đồng thời mọi khoản thu chi sai chế độ, sai mục đích đều phải bị xử lý, thu hồi và làm rõ trách nhiệm của cá nhân, tổ chức liên quan.

Các biện pháp cưỡng chế thu hồi và bồi hoàn kinh phí khi phát hiện hành vi gian lận, trục lợi được hệ thống hóa chi tiết tại Điều 26. Thêm vào đó, Điều 27 xác định rõ Bộ Giáo dục và Đào tạo có trách nhiệm giám sát toàn diện hoạt động của Quỹ thông qua cơ chế báo cáo định kỳ, đột xuất và các đợt kiểm tra, đánh giá.

Để phát huy vai trò giám sát từ cộng đồng, Điều 29 của dự thảo quy định Quỹ thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh, khiếu nại, tố cáo, đồng thời có trách nhiệm bảo mật danh tính người cung cấp thông tin, chống trù dập và xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng việc phản ánh, khiếu nại, tố cáo để vu khống, xúc phạm theo quy định của pháp luật.

Đồ hoạ: Trang Nguyệt

Thanh tra Chính phủ đề nghị làm rõ cơ chế tài chính và tổ chức bộ máy

Trong quá trình Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến hoàn thiện dự thảo, Thanh tra Chính phủ đã đưa ra các kiến nghị cụ thể liên quan đến cơ sở thực tiễn, mô hình tổ chức bộ máy và cơ chế quản lý tài chính của Quỹ.

Về phần cơ sở thực tiễn được nêu trong Tờ trình, Thanh tra Chính phủ lưu ý rằng dự thảo có đề cập đến tổng nguồn kinh phí bố trí cho các quỹ học bổng hiện hành ước tính khoảng 2.000 tỷ đồng mỗi năm, tuy nhiên lại chưa làm rõ được cơ cấu thụ hưởng cụ thể.

Do đó, Thanh tra Chính phủ đề nghị cần tiến hành đánh giá chi tiết về cách thức phân bổ học bổng hiện nay, những hiệu quả đã đạt được sau nhiều năm thực hiện, cũng như thẳng thắn chỉ ra những vấn đề còn tồn tại và bất cập. Việc đánh giá sâu sát này sẽ làm cơ sở vững chắc để đề xuất các giải pháp giải quyết và tiến hành thể chế hóa các quy định vào trong Quy chế.

Về mô hình tổ chức bộ máy, Thanh tra Chính phủ đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, báo cáo và xin ý kiến chỉ đạo trực tiếp của Chính phủ đối với các nội dung trọng tâm liên quan đến địa vị pháp lý, tư cách pháp nhân và cơ cấu tổ chức của Quỹ.

Theo Thanh tra Chính phủ, việc làm rõ các vấn đề này là cần thiết nhằm bảo đảm Quỹ được tổ chức, vận hành theo định hướng tinh gọn, hiệu quả, không làm phát sinh đơn vị sự nghiệp công lập mới và không gia tăng đầu mối, biên chế trong bộ máy quản lý nhà nước.

Riêng về khía cạnh quản lý tài chính, cụ thể đối với nội dung tại khoản 3 Điều 11 của dự thảo liên quan đến quy định "chi cho hoạt động tổ chức cấp học bổng", Thanh tra Chính phủ đề nghị cần phải quy định một cách đầy đủ, cụ thể và rõ ràng hơn, như việc thiết lập định mức chi, nội dung chi chi tiết, cùng với việc quy định chặt chẽ trình tự và thủ tục liên quan đến các quy trình tạm ứng, thanh toán và quyết toán nguồn kinh phí của Quỹ…

Việc siết chặt công tác giám sát, hậu kiểm và phòng chống trục lợi chính sách ngay từ khâu thiết kế thể chế cho thấy quyết tâm xây dựng Quỹ Học bổng Quốc gia theo hướng minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình cao. Đây cũng là tiền đề quan trọng để bảo đảm các nguồn lực đầu tư cho giáo dục được sử dụng đúng mục tiêu, đúng đối tượng và phát huy giá trị lâu dài.