Sandbox - cơ chế cần thiết để ứng dụng AI trong xây dựng pháp luật

Hiện nay dữ liệu pháp luật đang phân tán ở nhiều hệ thống khác nhau, thiếu chuẩn hóa và chưa hình thành “tri thức pháp luật có cấu trúc”. Điều này dẫn đến khó khăn trong phát hiện chồng chéo, mâu thuẫn, khoảng trống pháp lý cũng như trong theo dõi hiệu quả thi hành pháp luật.

Mặt khác, nghiệp vụ pháp lý còn nặng tính thủ công, ảnh hưởng đến chất lượng thể chế, tốc độ phản ứng chính sách và làm tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.

Dưới góc độ tiếp cận pháp luật, người dân và doanh nghiệp cũng gặp khó khăn do ngôn ngữ pháp lý phức tạp, thiếu công cụ tra cứu thông minh và việc thực thi pháp luật chưa đồng đều giữa các địa phương.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Thực hiện nhiệm vụ được giao tại Nghị quyết số 66 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới và Nghị quyết số 140 của Chính phủ ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 66, Bộ Tư pháp đang xây dựng 2 đề án: “Xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật” và “Ứng dụng AI trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật”.

Trong đó, Đề án “Ứng dụng AI trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật” đặt ra mục tiêu trọng tâm là ứng dụng AI hỗ trợ soạn thảo, thẩm định, kiểm tra, rà soát văn bản quy phạm pháp luật; phát hiện mâu thuẫn, chồng chéo; phân tích xu hướng vi phạm; hỗ trợ đánh giá tác động chính sách và cải cách thủ tục hành chính.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Đề án cũng hướng tới phát triển trợ lý pháp lý ảo, chatbot AI, các dịch vụ pháp lý số và mô hình ngôn ngữ lớn chuyên biệt cho pháp luật Việt Nam, tích hợp trên Cổng Pháp luật quốc gia và Nền tảng số Pháp luật Việt Nam.

Tuy nhiên, do đặc thù yêu cầu khắt khe về độ chính xác, tính bảo mật, công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật hiện đang gặp không ít “nút thắt” pháp lý khi tiếp cận các công nghệ như dữ liệu lớn, AI

Để giải quyết bài toán này, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được xem là giải pháp then chốt. Theo TS. Chu Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp), sandbox được đặt ra như một công cụ thể chế cần thiết để tạo điều kiện cho cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp triển khai thử nghiệm công nghệ mới trong điều kiện pháp lý đặc thù, có giám sát.

Sandbox cũng giúp cơ quan Nhà nước thu thập dữ liệu thực tiễn phục vụ điều chỉnh chính sách, rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học - ứng dụng công nghệ - pháp luật; thúc đẩy hình thành các mô hình mới, tạo động lực tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đồng thời, các công nghệ AI hỗ trợ rà soát mâu thuẫn văn bản, dự báo tác động chính sách hoặc hỗ trợ tư vấn pháp luật tự động (chatbot pháp lý) cần được thử nghiệm về độ chính xác và tính khách quan.

TS. Chu Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp. Ảnh: Song An

Sandbox tạo không gian để đánh giá sai số của AI trong môi trường thực tế nhưng có kiểm soát. Vì vậy, sandbox là công cụ cần thiết để giảm thiểu rào cản thể chế đối với đổi mới, đồng thời vẫn bảo đảm mục tiêu quản lý rủi ro và bảo vệ lợi ích công cộng.

Nhiều chuyên gia cho rằng, yêu cầu kiểm kê, phân loại, đánh giá chất lượng dữ liệu pháp luật; xây dựng bộ dữ liệu ưu tiên phục vụ phát triển AI; chuẩn hóa định danh văn bản, điều khoản pháp luật; xây dựng kho dữ liệu chuẩn kiểm chứng phục vụ huấn luyện, đánh giá hệ thống AI và từng bước hình thành Đồ thị tri thức pháp luật quốc gia ở các lĩnh vực trọng điểm là yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay.

Do đó, dữ liệu pháp luật phải được quản trị theo nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”, có khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả với cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia, Trung tâm Dữ liệu quốc gia và các cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành khác.

Xây dựng chiến lược thực hiện có trọng tâm, trọng điểm

Từ kinh nghiệm xây dựng, vận hành Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia, tại hội thảo lấy ý kiến về 2 đề án do Bộ Tư pháp tổ chức hồi tháng 5/2026, Đại tá Nguyễn Thành Vĩnh, Phó Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia chia sẻ, cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật cần tuân thủ khung quản trị, quản lý dữ liệu quốc gia và các quy định khác liên quan đảm bảo tổ chức, phân quyền quản trị dữ liệu thống nhất.

Ông Vĩnh đồng thời nhấn mạnh, cần thiết lập cơ chế kiểm soát chất lượng và khai thác dữ liệu; duy trì và vận hành liên tục hệ thống đảm bảo tính liên tục, liền mạch và an toàn dữ liệu, dịch vụ.

Để đạt được mục tiêu xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật trở thành hạ tầng dữ liệu pháp luật quốc gia chuẩn hóa, liên thông và thống nhất, cần xây dựng chiến lược triển khai có trọng tâm, trọng điểm theo từng giai đoạn cụ thể.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Theo Đại tá Nguyễn Thành Vĩnh, trong giai đoạn đầu, cần tập trung hoàn thiện nền tảng thể chế, tiêu chuẩn kỹ thuật và hạ tầng công nghệ phục vụ xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật.

Ở giai đoạn tiếp theo, trọng tâm là tổ chức số hóa, chuẩn hóa và tích hợp dữ liệu pháp luật trên phạm vi toàn quốc. Quá trình này phải bảo đảm nguyên tắc dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”, qua đó hình thành nền tảng dữ liệu pháp luật thống nhất phục vụ quản trị Nhà nước và xã hội.

Trong giai đoạn phát triển và mở rộng, cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật cần được phát triển theo hướng nền tảng mở, hỗ trợ hình thành hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ số dựa trên dữ liệu pháp luật (LegalTech) quốc gia, tạo điều kiện phát triển các dịch vụ pháp lý số, trợ lý pháp lý AI, phân tích dữ liệu pháp luật và các ứng dụng hỗ trợ tuân thủ pháp luật cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, chiến lược xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật cần gắn chặt với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tăng cường hợp tác quốc tế. Việc đào tạo đội ngũ chuyên sâu về dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, kiến trúc dữ liệu và an toàn thông tin sẽ quyết định hiệu quả vận hành và khai thác hệ thống trong dài hạn.