(Thanh tra) - Từ năm 2000 đến nay, áp dụng Luật Chống tham nhũng ở nước ngoài ((US Foreign Corrupt Practices Act - UFCPA), Cơ quan Giám sát thị trường chứng khoán Mỹ (SEC) đã triển khai hàng chục cuộc điều tra diện rộng chống tham nhũng, nhằm vào các công ty (Cty) có hành vi tham nhũng, hối lộ trong quá trình hoạt động kinh doanh ở nước ngoài.
Trong số các Cty ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Thụy Sĩ, mặc dù vẫn luôn được cho là quốc gia nằm trong top đầu những nước minh bạch nhất, nhưng cho đến nay, đã có hàng chục Cty có trụ sở hoặc chi nhánh ở Thụy Sĩ (nhưng có niêm yết và giao dịch cổ phiếu trên sàn chứng khoán Mỹ) bị SEC điều tra và kết tội tham nhũng, hối lộ. Và, để tránh bị SEC truy tố gây bất lợi cho hoạt động kinh doanh, các Cty này thường chọn giải pháp là nộp phạt, với số tiền thường là vài triệu, cũng có khi lên tới cả trăm triệu USD.
Cho đến nay, SEC cho biết, danh sách các doanh nghiệp (DN) ở Thụy Sĩ bị chính quyền Mỹ liệt vào hành vi tham nhũng ở nước ngoài đang ngày một dài thêm. Các DN Thụy Sĩ hay các chi nhánh của các tập đoàn đa quốc gia đặt tại Thụy Sĩ, khi đã bị SEC “sờ” tới thì hầu hết đều… “nhúng chàm”.
Quá nhiều tiền nộp phạt cho cơ quan tư pháp Mỹ
Có lẽ cho đến giờ, DN ở Thụy Sĩ phải nộp phạt số tiền cao nhất thuộc về Tập đoàn Thăm dò và Khai thác Dầu khí đa quốc gia Weatherford, có trụ sở tại Genève (bang Genève, cực Tây Thụy Sĩ).
Sau khi bị SEC điều tra và chứng thực được hành vi vi phạm nghiêm trọng UFCPA, Tập đoàn Weatherford đã phải “nghiến răng” chi 100 triệu USD tiền phạt để thoát không bị truy tố về tội tham nhũng, hối lộ theo luật pháp Mỹ.
Không chỉ có Weatherford, nhiều tập đoàn, DN khác ở Thụy Sĩ cũng bỗng chốc được cả thế giới biết đến, không chỉ vì hiệu quả hoạt động kinh doanh, mà còn bởi những khoản tiền nộp phạt khổng lồ mà họ phải chấp nhận chi ra nhằm tránh sự truy tố của cơ quan tư pháp Mỹ. Chẳng hạn, Tập đoàn Dịch vụ Logistic Panalpina (có trụ sở ở bang Basel, phía Bắc Thụy Sĩ) đã phải nộp phạt 82 triệu USD vì bị cáo buộc hối lộ các công chức, quan chức ở hàng loạt quốc gia như Nigeria, Angola, Brazil, Nga và Kazakhstan. Hay như “gã khổng lồ” trong ngành kiến trúc xây dựng ABB cũng đã phải nộp phạt số tiền lên tới 39 triệu USD vì bị cáo buộc hối lộ ở Mexico và Iraq. Nhiều trường hợp khác, số tiền nộp phạt cũng lên tới vài triệu, thậm chí là vài chục triệu USD, cũng vì những hành vi tham nhũng, hối lộ trong quá trình hoạt động kinh doanh.
Với Tập đoàn Tyco, 26 triệu USD (khoảng hơn 24 triệu franc Thụy Sĩ) là số tiền phải chấp nhận nộp phạt nếu không muốn bị cơ quan tư pháp Mỹ đưa ra xét xử vì hành vi tham nhũng ở nước ngoài. Sự việc xảy ra vào hồi tháng 9 vừa qua khi Tyco - nhà cung cấp giải pháp an ninh - có trụ sở ở bang Schaffhouse (miền Bắc Thụy Sĩ) phải chấp nhận chi ra số tiền nói trên để tránh bị cáo buộc về những hành vi sai phạm trong khoảng thời gian 2004 - 2009. Đó là khoảng thời gian, theo cáo buộc của cơ quan tư pháp Mỹ, Tập đoàn Tyco có hành vi hối lộ nhiều quan chức ở Trung Quốc, Thái Lan và Thổ Nhĩ Kỳ nhằm giành được những hợp đồng hợp tác kinh doanh ở các quốc gia này.
Năm ngoái, Tập đoàn Sản xuất Thiết bị tích điện Maxwell đã phải chấp nhận chi ra 14,4 triệu USD vì bị cáo buộc tham nhũng, hối lộ ở Trung Quốc. Đây được coi là biến cố lịch sử đối với Chi nhánh Maxwell SA tại Thụy Sĩ, nơi có tới 130 nhân viên làm việc tại thành phố Rossens (thuộc bang Fribourg, phía Tây Thụy Sĩ). Trong khoảng thời gian 2002 - 2009, Maxwell đã chi hối lộ khoảng 2,5 triệu USD cho các quan chức liên quan ở nhiều tỉnh, thành phố của Trung Quốc. Theo kết quả điều tra của SEC, giám đốc chi nhánh tại Thụy Sĩ của Maxwell SA khi đó là người trực tiếp thực hiện các hành vi hối lộ tại Trung Quốc.
Có thể nói rằng, không chỉ các Cty, tập đoàn đa quốc gia có trụ sở ở Thụy Sĩ bị SEC truy tố và phải nộp phạt, mà ngay cả các chi nhánh, Cty con ở Thụy Sĩ của các tập đoàn đa quốc gia cũng bị SEC “sờ gáy”. Và, lẽ đương nhiên, các Cty mẹ sẽ là đối tượng “giơ đầu chịu báng” nếu muốn tiếp tục yên ổn làm ăn.
Đó là trường hợp xảy ra đối với Cty Alcor - một chi nhánh của Tập đoàn Innospec của Mỹ tại thành phố Zug (bang Zug, miền Trung Thụy Sĩ). Mặc dù chi nhánh này hoạt động chỉ với vài người, nhưng năm 2010, Cty mẹ (Tập đoàn Innospec) đã phải chấp nhận trả 40 triệu USD cho các cơ quan tư pháp của Mỹ và Anh để tránh không bị truy tố vì tội danh tham nhũng ở Iraq và Indonesia. Nguyên nhân: Mọi giao dịch chủ yếu được thực hiện thông qua chi nhánh tại Thụy Sĩ. Chi nhánh này chịu trách nhiệm bán hỗn hợp chì Tetraethyl (viết tắt là TEL, công thức (CH3CH2)4Pb, thường được dùng làm phụ gia nhiên liệu xăng dầu) do Innospec sản xuất cho các DN xăng dầu ở Iraq và Indonesia. Để thực hiện chỉ tiêu doanh số mà Cty mẹ giao cho, Alcor làm mọi cách để đạt và vượt doanh số, trong đó có cả cách hối lộ các quan chức liên quan để đẩy mạnh số lượng bán hàng.
Trong khoảng thời gian từ năm 2000 - 2007, Alcor và các đối tác ở Iraq và Indonesia đã thực hiện hành vi hối lộ với số tiền lên tới 9,2 triệu USD nhằm giành được những hợp đồng, thậm chí là để ngầm phá những hợp đồng mà các đối thủ cạnh tranh đã giành được. Trong một báo cáo gửi về Cty mẹ ở Mỹ, khi được yêu cầu giải trình vì sao lại hối lộ để giành hợp đồng, một quan chức của Alcor đã thẳng thắn: “Chúng tôi phải chia sẻ hầu hết lợi nhuận của mình cho các quan chức ở Iraq. Nếu không, công việc kinh doanh của chúng tôi ở đây coi như chấm dứt, và chúng ta sẽ bị mất hoàn toàn thị trường này”. Quan chức của Alcor còn nhấn mạnh thêm: “Ở Thụy Sĩ, chúng tôi chẳng bao giờ lo sợ bị truy tố vì những việc làm này. Tuy nhiên, ở Mỹ thì lại khác. Mặc dù Innospec rất minh bạch, nhưng các chi nhánh ở các nước khác thì lại cố làm mọi cách để có được hợp đồng hợp tác kinh doanh. Đó là điều mà hiện Innospec nỗ lực giải quyết để bảo đảm rằng, sẽ không để xảy ra những sự việc như thế nữa”.
Các cuộc điều tra do SEC tiến hành vào giữa những năm 70 của thế kỷ trước cho thấy, có tới hơn 400 Cty Hoa Kỳ dính líu tới hành vi hối lộ các quan chức, các chính trị gia và các đảng phái chính trị ở nước ngoài, với số tiền khi đó lên tới hơn 300 triệu USD.
Để dần chấm dứt tình trạng hối lộ các quan chức nước ngoài và khôi phục lòng tin của người dân đối với hệ thống kinh doanh Hoa Kỳ, năm 1977, Quốc hội Hoa Kỳ đã ban hành UFCPA. Theo đó, cấm tất cả mọi cá nhân và tổ chức của Hoa Kỳ, kể cả các Cty nước ngoài có niêm yết và giao dịch chứng khoán tại Hoa Kỳ hối lộ các công chức, quan chức và nhân viên của các đảng phái chính trị hoặc Chính phủ ở nước ngoài. |
Trong thị trường năng lượng và nhiên liệu trên thế giới thì trường hợp của Alcor không phải là cá biệt. Chẳng hạn, Transocean - Tập đoàn hàng đầu thế giới về giàn khoan dầu khí, có chi nhánh tại thành phố Vernier (bang Genève, cực Tây Thụy Sĩ) và thành phố Zug phải nộp phạt 20,7 triệu USD vào năm 2010 vì đã hối lộ các quan chức Nigeria. Hay như Tập đoàn chuyên khai thác và thăm dò dầu khí ở ngoài khơi Noble Corp., cũng có trụ sở tại thành phố Genève (bang Genève) và thành phố Zug, đã phải nộp phạt số tiền hơn 8 triệu USD cũng vì lý do trên.
Không chỉ riêng lĩnh vực năng lượng và nhiên liệu, ngay cả lĩnh vực thiết bị y tế và dược phẩm cũng lần đầu tiên xuất hiện trong “danh sách đen” của cơ quan tư pháp Mỹ. Điển hình, hồi đầu năm nay, Tập đoàn Smith & Nephew (Vương quốc Anh), chuyên về lĩnh vực thiết bị chỉnh hình (chân, tay giả…) đã bị cơ quan tư pháp Mỹ “cuỗm” mất 22 triệu USD vì tội hối lộ các bác sĩ ở Hy Lạp. Trong vụ việc này, Tập đoàn Smith & Nephew cho rằng, đã phải trả cái giá quá đắt vì hành vi bán hàng không thể chấp nhận được của Cty Plus Orthopedics - chi nhánh của họ tại Thụy Sĩ vào năm 2007. Với 300 nhân viên, có trụ sở tại thành phố Aarau (bang Argovie, phía Bắc Thụy Sĩ), tổng doanh thu của Cty Plus Orthopedics đạt được đến nay là 1,1 tỷ USD. Thế nhưng, lợi nhuận được bao nhiêu, họ đã phải móc hầu bao trả 22 triệu USD tiền phạt cho những hành vi kinh doanh “không thể chấp nhận” của chi nhánh này.
Tương tự, vào tháng 7/2010, Tập đoàn khổng lồ của Mỹ General Electric đã phải mở hầu bao 23 triệu USD để nộp phạt vì dính líu tới hành vi tham nhũng trong Chương trình Đổi dầu lấy lương thực ở Iraq của Liên hợp quốc. Thế nhưng, trước đó, General Electric đã “dính” bê bối tham nhũng được cho là lớn nhất trong lịch sử của tập đoàn. Vào khoảng thời gian 1990 - 2003, chi nhánh của General Electric tại Thụy Sĩ - Cty OEC Medical, có trụ sở tại thành phố Glattbrugg (bang Zurich, phía Bắc Thụy Sĩ), chuyên sản xuất thiết bị và máy chụp Xquang, đã hối lộ 870 nghìn USD cho các quan chức Bộ Y tế Iraq nhằm giành được thị trường cung cấp các thiết bị máy móc này ở Iraq.
Từ kết quả các cuộc điều tra của SEC về hành vi tham nhũng, hối lộ ở nước ngoài cho thấy, luồng tiền tham nhũng, hối lộ thường xuyên đi qua các ngân hàng danh tiếng ở Thụy Sĩ. Như trong cuộc điều tra vợ chồng lãnh đạo Cty Control Components Incorporated chuyên sản xuất các loại van (sử dụng 200 nhân viên, có trụ sở ở thị trấn Bichelsee-Balterswil, bang Thurgovie, Đông Bắc Thụy Sĩ), người ta phát hiện ra một tài khoản được mở tại một ngân hàng danh tiếng ở Thụy Sĩ. Thông qua tài khoản này, đôi vợ chồng lãnh đạo Cty Control Components Incorporated đã chuyển 100 nghìn USD cho 1 nữ lãnh đạo của 1 DN thuộc sở hữu Nhà nước Trung Quốc hoạt động trong lĩnh vực năng lượng.
Ngoài ra, trong hàng loạt cuộc điều tra về hành vi tham nhũng, hối lộ ở nước ngoài liên quan đến nhiều tập đoàn lớn trên thế giới như Siemens, Daimler Chrylser, Statoil, KBR & Halliburton, Immucor, Baker Hughes hay Technip, người ta đều thấy xuất hiện những tài khoản được mở tại Thụy Sĩ. Theo nhiều chuyên gia, điều này không có nghĩa là các tập đoàn này muốn được dễ dàng hơn trong việc chuyển tiền hoặc rửa tiền tham nhũng, hối lộ thông qua các tài khoản ở Thụy Sĩ, mà chính xác hơn, họ muốn cất giữ tiền của mình ở một nơi “chắc chắn và an toàn”.
Qua hàng loạt vụ việc mà những Cty, tập đoàn và các chi nhánh ở Thụy Sĩ phải nộp phạt với số tiền “khủng” vì hành vi tham nhũng, hối lộ, nhiều người cảm thấy “sốc” vì một thực tế đáng quan ngại, đó là: Hối lộ đang diễn ra thường xuyên, liên tục đối với các DN ở Thụy Sĩ. Thậm chí, theo báo cáo nghiên cứu vừa được đưa ra bởi Trường Đại học Công nghệ và Kinh tế thành phố Coire (bang Grisons, phía Đông Thụy Sĩ), hơn 20% DN ở Thụy Sĩ có hành vi hối lộ trong quá trình hoạt động kinh doanh ở nước ngoài! Và, khoản tiền chi hối lộ chiếm tới 5% doanh thu hàng năm ở những quốc gia mà Cty này hoạt động kinh doanh.
Việc nộp phạt được cho là lối thoát an toàn đối với các Cty vi phạm, tránh khỏi sự truy tố có thể xảy ra theo hướng bất lợi cho chính những Cty đó. Jean-Marc Carnicé, luật sư chuyên theo đuổi các vụ dàn xếp tố tụng liên quan đến tội danh vi phạm UFCPA cho rằng, luật pháp Mỹ trừng phạt tội danh tham nhũng ở nước ngoài rất nặng. Thế nên, các DN hoạt động ở nước ngoài (nhưng có tham gia giao dịch và niêm yết tại thị trường chứng khoán Mỹ) thường chọn cách thỏa thuận nộp phạt, vừa tránh được những thủ tục tố tụng mất nhiều thời gian, vừa hạn chế đến mức thấp nhất phải đối mặt với cơ quan tư pháp Mỹ khi bị cáo buộc vi phạm nghiêm trọng UFCPA.
Khi những Cty sai phạm chấp nhận nộp phạt, cơ quan tư pháp Mỹ sẽ bỏ qua cho lỗi vi phạm, không truy cứu trách nhiệm nữa. Tuy nhiên, cơ quan tư pháp Mỹ cũng chỉ bỏ qua cho lỗi vi phạm ở trường hợp đó. Nếu họ phát hiện ra lỗi vi phạm của Cty này ở những trường hợp khác thì các DN sẽ lại phải đối mặt với những cáo buộc mới. Và, đương nhiên, họ cũng sẽ phải chấp nhận tiếp tục nộp phạt nếu không muốn bị truy tố ở một vụ việc khác.
Thế nên, cũng theo luật sư này, nếu các DN không muốn phải nộp phạt, tốt nhất không nên vi phạm UFCPA, hoặc không tham gia vào thị trường chứng khoán Mỹ. Những điều này, ít tập đoàn lớn, tập đoàn xuyên quốc gia chấp nhận, bởi họ đã tính toán rất kỹ việc cần và không nên làm. Và, như vậy, họ chấp nhận nộp phạt nếu cơ quan tư pháp Mỹ phát hiện ra sai phạm của họ ở nước ngoài.
Quá ít sự trừng phạt bởi cơ quan tư pháp Thụy Sĩ
Cho đến nay, việc điều tra những Cty, tập đoàn ở Thụy Sĩ có hành vi tham nhũng, hối lộ ở nước ngoài là tương đối hiếm đối với cơ quan tư pháp Thụy Sĩ. Việc truy tố những Cty, tập đoàn này còn càng hiếm hơn. Đó là khẳng định của Nhóm Công tác về những vụ việc hối lộ của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) đưa ra hồi đầu năm nay. Theo báo cáo của OECD, nếu Thụy Sĩ luôn được xếp vào những nước minh bạch nhất thì tại sao lại có quá ít những sự trừng phạt đối với tội danh tham nhũng, hối lộ ở nước ngoài, trong khi việc này chẳng khó khăn gì khi áp dụng những điều luật vốn luôn sẵn có trong hệ thống luật pháp ở Thụy Sĩ.
Mặc dù từ đầu những năm 2000, việc hối lộ các quan chức nước ngoài sẽ bị trừng phạt theo quy định của pháp luật Thụy Sĩ, nhưng đến nay, vẫn có quá ít những phiên xét xử và kết án đối với loại tội phạm này. Trong khoảng thời gian từ năm 2001 - 2011, chỉ có 3 phiên xét xử về những vụ việc liên quan đến hành vi tham nhũng, hối lộ ở nước ngoài được tiến hành ở Thụy Sĩ.
Chuyên gia tội phạm kinh tế Philippe Fleury của Thụy Sĩ cho rằng, điều này chủ yếu là do quá trình điều tra rất phức tạp và rất khó nhận được sự hợp tác của các cơ quan tư pháp ở những nước mà hành vi tham nhũng, hối lộ xảy ra. Chính vì thế, trong vụ việc Tập đoàn Alstom bị buộc phải nộp phạt cho cơ quan tư pháp Thụy Sĩ số tiền 39 franc (khoảng hơn 41,8 triệu USD) vào hồi năm ngoái được coi là điển hình đầu tiên cho việc xét xử tội danh tham nhũng ở nước ngoài.
Trong số các trường hợp bị xét xử về tội danh tham nhũng, nhận hối lộ ở Thụy Sĩ, người ta thấy hầu hết các vụ xét xử chỉ đều liên quan đến hành vi của những cá nhân, tập thể được thực hiện ngay trên đất Thụy Sĩ. Gần đây nhất, hồi cuối tháng 11 vừa qua, Daniel Gloor, cựu lãnh đạo Quỹ Trợ cấp Zurich (BVK) đã bị Tòa án thành phố Zurich kết án 6 năm tù giam và phải nộp phạt 500 nghìn franc (khoảng 537 nghìn USD) vì tội tham nhũng, rửa tiền. Theo cáo trạng, từ năm 2000 đến khi bị bắt giữ (5/2010), cựu lãnh đạo phụ trách điều phối nguồn vốn đầu tư, hỗ trợ của BKV đã có hành vi nhận hối lộ của các đối tác (được hưởng trợ cấp, đầu tư) tổng số tiền khoảng 1,7 triệu franc Thụy Sĩ (khoảng hơn 1,73 triệu USD). Ngoài ra, cựu quan chức này còn bị cáo buộc gian lận tài chính, rửa tiền, vi phạm nguyên tắc bí mật nghề nghiệp và chi tiêu sai quy định khiến BVK thất thoát khoảng gần 4 triệu franc Thụy Sĩ (hơn 4,07 triệu USD).
Mức độ nhận hối lộ trong vụ việc này là đặc biệt nghiêm trọng bởi nó lên tới con số 1,7 triệu franc, trong khi ở các vụ việc tham nhũng khác, con số chỉ dừng lại ở mức vài nghìn hoặc vài chục nghìn franc. Và, trong hầu hết các vụ việc, số tiền nhận hối lộ thường là tiền mặt. Trong số lĩnh vực xảy ra nhiều tham nhũng và hối lộ thì có 5 lĩnh vực được xếp hàng đầu, đó là: Dự án đầu tư công; tố tụng hình sự; xin cấp các loại giấy phép; cấp visa tại các lãnh sự quán; đấu giá tài sản. Trong việc bán đấu giá tài sản, mới đây, một quan chức phụ trách lĩnh vực bất động sản ở thành phố Lucerne (bang Lucerne, miền Trung Thụy Sĩ) đã bị cáo buộc tham nhũng khi bán nhiều tài sản là bất động sản của chính quyền cho tư nhân với mức giá thấp hơn nhiều so với giá trị trường.
Bên cạnh đó, ngoài việc ít xử lý các trường hợp tham nhũng ở nước ngoài do những khó khăn trong việc phối hợp giữa cơ quan tư pháp Thụy Sĩ với cơ quan tư pháp ở những quốc gia mà hành vi tham nhũng xảy ra, còn 1 vấn đề nữa cũng khá nan giải, đó là các chi nhánh của các tập đoàn đa quốc gia hoạt động kinh doanh tại Thụy Sĩ thường ít bị xem xét truy tố tại Thụy Sĩ. Mà nếu có, mức phạt thường là rất thấp và rất ít. Đó cũng là một trong số nhiều nguyên nhân khiến việc xét xử, truy tố các Cty, tập đoàn, các chi nhánh hoạt động tại Thụy Sĩ có hành vi tham nhũng, hối lộ ở nước ngoài trở nên hiếm hoi như vậy.
Song Minh
