(Thanh tra) - Theo đại biểu Quốc hội, nếu không có cơ chế kiểm soát độc lập, kết quả quan trắc môi trường rất dễ bị chi phối, làm mất hiệu lực của công cụ hậu kiểm.
Sáng 24/10, Quốc hội thảo luận tại tổ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Dự thảo đề xuất giảm trên 90% số dự án phải đánh giá tác động môi trường và xin giấy phép, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm.
Ủng hộ chủ trương này, nhưng đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (TP Hải Phòng) lưu ý hậu kiểm không đơn thuần là chuyển hoạt động kiểm tra từ trước sang sau.
“Hậu kiểm phải là khả năng phát hiện sớm, cảnh báo kịp thời và ngăn chặn nguy cơ ô nhiễm trước khi gây ra hậu quả.
Nếu giảm mạnh thủ tục tiền kiểm nhưng năng lực quan trắc, giám sát, thanh tra, kiểm tra không được nâng lên tương ứng thì nguy cơ chuyển từ tình trạng quản lý nhiều thủ tục sang tình trạng thiếu công cụ kiểm soát là rất đáng lo ngại”, ông Sơn nói.
Từ thực tiễn nhiều vụ ô nhiễm môi trường, đại biểu TP Hải Phòng nhìn nhận “chi phí khắc phục thường rất lớn, thậm chí có những thiệt hại không thể phục hồi”.
Vì thế ông đề nghị cần thiết kế rõ hơn cơ chế hậu kiểm ngay trong luật theo ba cấp độ.
Cấp độ thứ nhất, đối với cơ sở có nguy cơ cao, phải thực hiện giám sát thường xuyên, quan trắc tự động đối với các thông số cần thiết và truyền dữ liệu trực tiếp đến cơ quan quản lý.
Cấp độ thứ hai, đối với cơ sở có rủi ro trung bình, áp dụng chế độ kiểm tra dựa trên mức độ tuân thủ, lịch sử vi phạm và dấu hiệu bất thường trong phát thải.
Cấp độ thứ ba, đối với cơ sở có rủi ro thấp, tăng cường tự chịu trách nhiệm, tự công bố và kiểm tra xác suất để giảm chi phí cho doanh nghiệp.
Đề cập vấn đề quan trắc môi trường, đại biểu Sơn đặc biệt lưu ý nguy cơ xung đột lợi ích khi doanh nghiệp phát thải là bên trực tiếp ký hợp đồng, trả tiền cho đơn vị cung cấp dịch vụ quan trắc.
“Nếu không có cơ chế kiểm soát độc lập, kết quả quan trắc rất dễ bị chi phối, làm mất hiệu lực của công cụ hậu kiểm”, theo lời đại biểu Sơn.
Ông đề nghị bổ sung quy định về tính toàn vẹn của dữ liệu quan trắc; trách nhiệm pháp lý của đơn vị cung cấp dịch vụ; khả năng truy xuất lịch sử vận hành, hiệu chuẩn thiết bị và mọi thao tác can thiệp vào dữ liệu.
Ghi nhận dự thảo luật đã bổ sung trách nhiệm thu hồi hoặc thay thế quyết định phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường khi quyết định được ban hành không đúng thẩm quyền hoặc có nội dung trái pháp luật, nhưng theo đại biểu, cần làm rõ cơ chế xử lý hệ quả pháp lý sau khi thu hồi quyết định.
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị tiếp tục rà soát để bảo đảm hậu kiểm không phải là biện pháp xử lý khi ô nhiễm đã xảy ra, mà trở thành một hệ thống phòng ngừa rủi ro có khả năng vận hành thường xuyên, hiệu quả.
Cũng ủng hộ hướng đi chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đại biểu Quốc hội Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội lưu ý cắt giảm thủ tục chỉ an toàn khi năng lực hậu kiểm theo kịp.
Ông Hiếu đề nghị luật quy định rõ tần suất kiểm tra tối thiểu với chế tài đủ sức răn đe, và yêu cầu dự án phải đánh giá lại khi để xảy ra sự cố môi trường.
“Cần quan tâm đánh giá tác động môi trường với các dự án nằm gần khu dân cư, trường học, bệnh viện và nguồn nước, kể cả khi quy mô nhỏ”, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu nêu quan điểm.
Cũng ủng hộ hướng đi giao quyền cấp phép cho địa phương, nhưng theo đại biểu Hiếu, tiêu chí về năng lực, gồm nhân lực chuyên môn và thiết bị quan trắc là điều kiện cần có trước khi giao.
Song song với đó, cần có cơ chế giám sát để tránh tình trạng địa phương vừa thu hút đầu tư, vừa tự thẩm định, tự cấp phép.
Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu cũng đề cập tình trạng ô nhiễm không khí và sức khỏe cộng đồng. Theo ông Hiếu, mỗi đợt ô nhiễm không khí kéo dài là một đợt gia tăng bệnh nhân hô hấp và tim mạch, nhất là người cao tuổi và trẻ em.
Vì thế, ông đề nghị khi công bố chỉ số chất lượng không khí phải kèm theo khuyến cáo sức khỏe cụ thể cho nhóm nhạy cảm, để người dân biết cần làm gì chứ không chỉ biết con số.
Đại biểu cũng lưu ý cần quy định liên thông cơ sở dữ liệu môi trường với dữ liệu y tế, như số ca nhập viện do bệnh hô hấp, tim mạch, để đánh giá tác động thực sự của ô nhiễm lên sức khỏe và làm căn cứ cho chính sách.
Về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, dự thảo cho phép trong thời gian thử nghiệm, một số yêu cầu bảo vệ môi trường được miễn, giảm hoặc tạm chưa áp dụng.
“Tôi ủng hộ tạo không gian cho công nghệ mới, nhưng đề nghị giới hạn rõ thời gian và phạm vi thử nghiệm, bắt buộc quan trắc liên tục và công khai kết quả, đồng thời yêu cầu ký quỹ để khắc phục nếu xảy ra sự cố”, ông Hiếu góp ý.
Thiếu tướng Lương Đình Hưng, Phó Tư lệnh Pháp luật Cảnh sát biển Việt Nam cũng ủng hộ định hướng chuyển từ “tiền kiểm” sang tăng cường “hậu kiểm”, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường.
Đề cập việc thẩm quyền thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường và cấp giấy phép môi trường, ông Hưng nhất trí với cách tiếp cận của dự thảo luật.
Theo đó, luật quy định nguyên tắc phân định thẩm quyền dựa trên ba căn cứ là mức độ nguy cơ tác động xấu đến môi trường, yếu tố bí mật nhà nước về quốc phòng, an ninh và địa bàn hoạt động; đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết.
Để bảo đảm thực hiện bảo vệ bí mật Nhà nước, Thiếu tướng Lương Đình Hưng đề nghị tại Nghị định quy định chi tiết, giao Bộ Quốc phòng thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường, cấp, điều chỉnh giấy phép môi trường đối với dự án, cơ sở thuộc bí mật nhà nước về quốc phòng.
Đề xuất này, theo ông Hưng, là kế thừa quy định của luật hiện hành và đã được thực hiện ổn định trong thực tiễn.
