Lãng phí tại 2 dự án bệnh viện gây nhiều hệ lụy đặc biệt nghiêm trọng. Ảnh: BTT

Những hình ảnh ấy cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: Lãng phí tài sản công không chỉ nằm ở khâu đầu tư mà còn xuất hiện trong suốt quá trình quản lý và sử dụng sau đầu tư. Nếu đầu tư là bước tạo lập tài sản thì quản lý và khai thác mới là yếu tố quyết định giá trị sử dụng thực tế của nguồn lực công. Chính vì vậy, hoạt động thanh tra hiện nay không chỉ dừng ở việc phát hiện sai phạm về tài chính mà còn phải nhìn sâu vào hiệu quả quản lý, khai thác và sử dụng tài sản công trong thực tiễn.

Khi tài sản công không được khai thác đúng giá trị

Theo quy định của Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), tài sản công phải được sử dụng đúng mục đích, tiêu chuẩn, định mức và bảo đảm hiệu quả. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, ở nhiều nơi việc quản lý tài sản công vẫn còn mang nặng tư duy “giữ tài sản” hơn là “khai thác tài sản”. Nhiều trụ sở sau sáp nhập đơn vị hành chính chậm được bố trí sử dụng lại hoặc xử lý theo quy định. Có công trình bỏ không suốt nhiều năm khiến cơ sở vật chất xuống cấp nghiêm trọng. Trong khi đó, ở một số địa phương khác, việc thiếu quỹ đất cho trường học, bãi đỗ xe hay công trình công cộng vẫn là bài toán chưa có lời giải.

Không ít tài sản công rơi vào tình trạng sử dụng kém hiệu quả vì thiếu đánh giá đầy đủ về nhu cầu thực tế. Có nơi đầu tư hội trường quy mô lớn nhưng rất ít sử dụng; có nơi mua sắm trang thiết bị hiện đại nhưng thiếu nhân lực vận hành hoặc không phù hợp chuyên môn. Những tài sản ấy dù vẫn còn nguyên trên sổ sách nhưng giá trị khai thác thực tế lại rất thấp. Điều đáng lo ngại là sự lãng phí này thường diễn ra âm thầm, kéo dài qua nhiều năm và khó nhận diện ngay lập tức như các hành vi tham nhũng hay thất thoát trực tiếp.

Thanh tra Chính phủ quyết tâm hoàn thành tốt các nhiệm vụ chính trị quan trọng, cấp bách. Trong ảnh: Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Quốc Đoàn chủ trì Hội nghị giao ban công tác tháng 5 và triển khai nhiệm vụ trọng tâm tháng 6/2026. Ảnh: Hiếu Hải

Đặc biệt, trong quá trình thực hiện chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp vừa qua vấn đề xử lý và sử dụng tài sản công dôi dư đang nhận được sự quan tâm lớn của dư luận. Nhiều cử tri bày tỏ băn khoăn về nguy cơ xuất hiện thêm các trụ sở bỏ không sau sắp xếp nếu không có phương án khai thác phù hợp. Trước những lo ngại đó, trong cuộc tiếp xúc cử tri 3 quận Hai Bà Trưng, Ba Đình, Đống Đa trước thềm kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa XV, ngày 17/4/2025, Tổng Bí thư (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) Tô Lâm đã nhấn mạnh định hướng ưu tiên sử dụng các trụ sở công dôi dư cho ba mục đích thiết thực: Trường học, trạm y tế và hoạt động công cộng phục vụ nhu cầu văn hóa, thể thao của người dân. Đây không chỉ là giải pháp tránh lãng phí tài sản công mà còn cho thấy cách tiếp cận lấy nhu cầu dân sinh làm trung tâm trong quá trình sắp xếp bộ máy và quản lý tài sản công sau sáp nhập.

Thời gian gần đây, yêu cầu siết chặt quản lý tài sản công, đặc biệt là hạn chế đầu tư dàn trải đối với trụ sở hành chính cũng đang được đặt ra rõ nét hơn. Ngay sau khi nhậm chức, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã chỉ đạo Chính phủ ban hành Nghị quyết số 109 cập nhật, bổ sung Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và Kết luận số 18-KL/TW của Trung ương về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026-2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng “2 con số”, trong đó đã “yêu cầu trong điều kiện ngân sách còn khó khăn, tận dụng tối đa công năng sử dụng các trụ sở làm việc hiện có; hạn chế tối đa việc xây dựng trụ sở, trung tâm hành chính mới tại các tỉnh, thành phố”.

Tinh thần này nhanh chóng được một số địa phương triển khai. Tại Quảng Ninh, địa phương đã quyết định tạm dừng kế hoạch xây dựng khu hành chính mới tại các xã, phường Thống Nhất, Hoành Bồ, Việt Hưng để rà soát lại nhu cầu sử dụng và phương án sắp xếp tài sản hiện có. Đây không chỉ là giải pháp tiết kiệm ngân sách mà còn cho thấy sự thay đổi trong tư duy quản lý: Thay vì tiếp tục đầu tư mới, cần ưu tiên khai thác hiệu quả những tài sản đã được Nhà nước đầu tư trước đó.

Trong bối cảnh nhiều địa phương vẫn còn tình trạng trụ sở dôi dư, công trình sử dụng chưa hết công năng hoặc bỏ không kéo dài, việc hạn chế xây mới nếu chưa thực sự cần thiết cũng là cách ngăn ngừa nguy cơ lãng phí ngay từ đầu.

Thanh tra không chỉ kiểm tra hồ sơ

Thực hiện chỉ đạo của Bộ Chính trị, Chính phủ và Ban Chỉ đạo 236 của Thanh tra Chính phủ, thời gian qua toàn ngành Thanh tra đang triển khai đồng bộ các cuộc thanh tra chuyên đề đối với những dự án có khó khăn, vướng mắc, tồn đọng kéo dài và việc quản lý, sử dụng cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp tổ chức bộ máy. Đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm phòng ngừa thất thoát, lãng phí nguồn lực công, đồng thời góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn trong phát triển kinh tế - xã hội.

Tại nhiều địa phương, công tác thanh tra đã chuyển từ giai đoạn rà soát sang ban hành kết luận và kiến nghị xử lý cụ thể. Qua rà soát theo Kế hoạch số 1158/KH-TTCP của Thanh tra Chính phủ, Thanh tra tỉnh Bắc Ninh xác định 151 dự án có khó khăn, vướng mắc, tồn đọng kéo dài; đã thành lập 4 đoàn thanh tra đối với 7 dự án thuộc diện thanh tra chuyên đề, trong đó đã ban hành kết luận thanh tra đối với 6 dự án. Tại Hải Phòng, cơ quan thanh tra đang tập trung thanh tra 10 dự án khó khăn, vướng mắc kéo dài nhằm làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức liên quan và đề xuất giải pháp xử lý. Trong khi đó, tại Ninh Bình, cơ quan thanh tra đã chỉ ra nhiều "nút thắt" trong công tác quản lý, sử dụng đất đai, đầu tư, giải phóng mặt bằng và thực hiện nghĩa vụ tài chính khiến nhiều dự án chậm triển khai, kéo dài qua nhiều năm.

Chánh Thanh tra tỉnh Ninh Bình Lê Văn Cường chủ trì buổi công bố quyết định thanh tra các dự án tồn đọng kéo dài trên địa bàn. Ảnh: Trung Hà

Cùng với thanh tra các dự án tồn đọng, kéo dài, Thanh tra Chính phủ và thanh tra các địa phương cũng đang triển khai thanh tra chuyên đề đối với cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức bộ máy. Tại Cao Bằng, cơ quan thanh tra đã tiến hành thanh tra các cơ sở nhà, đất theo yêu cầu tăng cường phòng, chống lãng phí, tập trung đánh giá thực trạng quản lý, sử dụng tài sản công, làm rõ những tồn tại, bất cập và kiến nghị các giải pháp khai thác hiệu quả các cơ sở nhà, đất sau sắp xếp.

Những kết quả bước đầu cho thấy, hoạt động thanh tra hiện nay không chỉ dừng lại ở việc phát hiện sai phạm, xử lý vi phạm mà còn hướng tới mục tiêu tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn; kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách, khơi thông nguồn lực đang bị đình trệ và đưa các tài sản công, dự án chậm triển khai trở lại phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Trong bối cảnh đó, hoạt động thanh tra đang đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận. Nếu chỉ kiểm tra giấy tờ, sổ sách thì rất khó nhìn thấy đầy đủ hiệu quả sử dụng tài sản công ngoài thực tế. Nhiều cuộc thanh tra thời gian qua đã đi trực tiếp xuống cơ sở để đối chiếu giữa hồ sơ quản lý và hiện trạng sử dụng. Qua đó, không ít bất cập được phát hiện: Tài sản ghi nhận đang sử dụng nhưng thực tế bỏ không; đất công được báo cáo quản lý đúng quy định nhưng ngoài thực địa lại bị sử dụng sai mục đích; công trình được đánh giá hoạt động bình thường nhưng thực tế khai thác rất hạn chế.

Điều này cho thấy, thanh tra trong lĩnh vực tài sản công không chỉ là kiểm tra tính đúng sai về thủ tục mà còn phải đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực công trong thực tế. Không chỉ phát hiện tồn tại, nhiều cuộc thanh tra còn góp phần thúc đẩy địa phương rà soát lại toàn bộ quỹ nhà, đất công để xây dựng phương án xử lý phù hợp hơn. Có nơi sau thanh tra đã chuyển đổi công năng tài sản dôi dư phục vụ nhu cầu dân sinh; có nơi tổ chức đấu giá công khai để tránh kéo dài tình trạng bỏ hoang, xuống cấp.

Chống lãng phí phải bắt đầu từ khâu sử dụng

Một thực tế dễ nhận thấy là nơi nào người đứng đầu quan tâm sát sao đến quản lý tài sản công thì nơi đó tình trạng lãng phí được hạn chế đáng kể. Ngược lại, khi việc quản lý bị buông lỏng hoặc thiếu kiểm tra thường xuyên, nguy cơ lãng phí rất dễ phát sinh. Do đó, cùng với hoạt động thanh tra, cần làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị và cá nhân trong quản lý, sử dụng tài sản công. Không thể để tồn tại tình trạng tài sản xuống cấp nhiều năm nhưng không ai chịu trách nhiệm hoặc xử lý theo kiểu “kiểm điểm chung chung”.

Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ về tài sản công cũng là yêu cầu cấp thiết. Khi toàn bộ thông tin về nhà, đất, phương tiện, trang thiết bị được cập nhật và liên thông trên nền tảng số, việc theo dõi biến động, kiểm tra hiện trạng và phát hiện dấu hiệu lãng phí sẽ thuận lợi hơn nhiều so với phương thức quản lý thủ công hiện nay.

Việc sắp xếp, xử lý các cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính đang được TPHCM đẩy mạnh nhằm tránh lãng phí tài sản công, nhưng vẫn còn nhiều khó khăn về hồ sơ pháp lý, quy hoạch, nhu cầu sử dụng và công tác bàn giao, tiếp nhận tài sản. Trong ảnh: Trụ sở UBND Quận 4 (cũ), sau sáp nhập được tiếp nhận để tiếp tục sử dụng làm trụ sở UBND phường Xóm Chiếu. Ảnh: Thu Huyền

Thực tế cho thấy, một tài sản công chỉ thật sự phát huy giá trị khi được quản lý chặt chẽ và khai thác hiệu quả trong suốt vòng đời sử dụng. Nếu đầu tư hàng chục tỷ đồng để xây dựng một công trình nhưng sau đó vận hành kém hiệu quả hoặc bỏ không thì sự lãng phí không nằm ở riêng khâu đầu tư mà nằm ở cả quá trình quản lý sau đó. Vì vậy, phòng, chống lãng phí không thể chỉ tập trung vào việc kiểm soát chi ngân sách hay giám sát quá trình đầu tư mà còn phải đi sâu vào khâu quản lý, sử dụng và khai thác tài sản công trong thực tế.

Một công trình xuống cấp có thể nhìn thấy bằng mắt nhưng sự lãng phí trong quản lý tài sản công còn nguy hiểm ở chỗ nó diễn ra âm thầm, kéo dài qua nhiều năm và làm hao hụt nguồn lực phát triển của đất nước. Chính vì thế, thanh tra không chỉ là công cụ phát hiện sai phạm mà còn phải trở thành lực lượng thúc đẩy việc sử dụng hiệu quả từng mét vuông đất công, từng trụ sở, từng tài sản được hình thành từ ngân sách Nhà nước.

Bí thư Tỉnh uỷ Quảng Trị chỉ đạo tháo gỡ khó khăn, xử lý dứt điểm các dự án tồn đọng, kéo dài. Trong ảnh: Khu resort Golden City ở Quảng Trị là bãi đất trống. Ảnh: LHC

Đó cũng là yêu cầu để không còn tái diễn những câu chuyện gây nhiều day dứt trong dư luận như Bệnh viện Bạch Mai cơ sở 2 hay Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức cơ sở 2 được đầu tư quy mô lớn nhưng nhiều năm chậm đưa vào hoạt động, để cơ sở vật chất xuống cấp trong khi nhu cầu khám, chữa bệnh của người dân vẫn rất cấp thiết. Hay như trụ sở mới của Bộ Ngoại giao chưa được khai thác tương xứng với quy mô đầu tư, trong bối cảnh yêu cầu hiện đại hóa môi trường làm việc, nâng cao năng lực hội nhập và hoạt động đối ngoại quốc gia ngày càng lớn.

Những công trình ấy không chỉ là câu chuyện về tiền bạc hay cơ sở vật chất mà còn phản ánh bài toán về hiệu quả quản trị và trách nhiệm sử dụng nguồn lực công. Bởi suy cho cùng, mỗi dự án chậm phát huy giá trị là một phần cơ hội phát triển bị bỏ lỡ, một phần nhu cầu dân sinh chưa được đáp ứng kịp thời.