Các đại biểu tại hội thảo "Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong kỷ nguyên mới". Ảnh: VL

Khi "đúng quy trình" chưa đủ tạo niềm tin

Trong tham luận trình bày tại Hội thảo khoa học quốc gia "Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong kỷ nguyên mới", PGS.TS. Nguyễn Văn Quang - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội và ThS. Nguyễn Thanh Hằng đã nêu một luận điểm đáng chú ý: một quyết định hành chính đúng pháp luật chưa chắc đã khép lại vụ việc nếu người dân chưa hiểu vì sao quyền lợi của mình được giải quyết theo cách đó.

Thực tế cho thấy, trong nhiều vụ việc khiếu nại, tố cáo kéo dài, điều người dân cần không chỉ là một văn bản trả lời mà còn là sự đối thoại và lời giải thích rõ ràng về căn cứ pháp lý cũng như quá trình xem xét vụ việc. Một quyết định đúng thẩm quyền, đúng trình tự vẫn có thể chưa tạo được đồng thuận nếu thiếu trách nhiệm giải trình.

Đó cũng là khoảng cách giữa "đúng quy trình" và "được thuyết phục". Không ít quyết định được xây dựng đầy đủ căn cứ pháp luật nhưng cách diễn đạt khô cứng, thiếu phân tích cụ thể, khiến người dân khó hiểu vì sao yêu cầu của mình không được chấp nhận hoặc chỉ được giải quyết một phần. Khi khoảng trống thông tin không được lấp đầy, khiếu nại kéo dài hoặc vượt cấp rất dễ phát sinh.

Theo nhóm tác giả, quyền khiếu nại, tố cáo chỉ thực sự được bảo đảm khi đi cùng công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Quyền của người dân không chỉ là gửi đơn, mà còn là được tiếp cận thông tin, được giải thích đầy đủ và được giám sát quá trình giải quyết. Chỉ khi người dân hiểu vì sao một quyết định được ban hành, quyết định đó mới có cơ hội tạo dựng sự đồng thuận và khép lại vụ việc ngay từ cơ sở.

Công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình là ba tầng nấc gắn kết của quản trị công. Ảnh: VL

Từ công khai đến minh bạch: Không chỉ là đưa văn bản cho dân

Theo nhóm tác giả Trường Đại học Luật Hà Nội, công khai và minh bạch là hai yêu cầu có liên quan nhưng không đồng nhất. Công khai giúp người dân biết một quyết định, một kết luận hay một quy trình đã được ban hành; còn minh bạch phải giúp họ hiểu quyết định đó được hình thành trên cơ sở nào, căn cứ pháp lý ra sao và vì sao cơ quan nhà nước đưa ra kết luận như vậy.

Đó là khác biệt mang tính bản chất. Một văn bản có thể được công khai đầy đủ nhưng vẫn chưa thực sự minh bạch nếu người dân không hiểu hoặc không thể kiểm chứng những căn cứ được viện dẫn. Trong giải quyết khiếu nại, tố cáo, minh bạch không dừng ở việc công bố kết quả mà phải làm rõ quá trình xử lý hồ sơ, cơ sở pháp lý và trách nhiệm của từng chủ thể tham gia giải quyết.

Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc kéo dài không chỉ vì nội dung phức tạp mà còn do khoảng trống thông tin. Khi người dân không biết hồ sơ đang được xử lý đến đâu, vì sao kết quả khác với kỳ vọng hoặc căn cứ áp dụng pháp luật là gì, sự hoài nghi rất dễ phát sinh. Một quyết định đúng quy định nhưng thiếu minh bạch cũng khó tạo được sự đồng thuận.

Từ cách tiếp cận đó, nhóm tác giả cho rằng minh bạch cần được bảo đảm trong toàn bộ quá trình giải quyết, từ công khai tiến độ xử lý, giải thích quyền và nghĩa vụ của người dân, cung cấp căn cứ pháp lý bằng ngôn ngữ dễ hiểu đến tăng cường đối thoại ở những nội dung còn có ý kiến khác nhau. Chỉ khi người dân được tiếp cận đầy đủ thông tin và hiểu vì sao quyết định được ban hành, công khai mới thực sự chuyển hóa thành minh bạch.

Nói rộng hơn, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình là ba tầng nấc gắn kết của quản trị công: công khai để người dân biết, minh bạch để người dân hiểu và giải trình để người dân giám sát. Thiếu một trong ba yếu tố đó, quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo rất khó đạt được mục tiêu cuối cùng là tạo dựng sự đồng thuận ngay từ cơ sở.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, trách nhiệm giải trình càng cần được hỗ trợ bằng dữ liệu. Ảnh: VL

Trách nhiệm giải trình: Mắt xích để khép lại khiếu kiện từ cơ sở

Theo nhóm tác giả của tham luận, trách nhiệm giải trình không chỉ đặt ra khi cơ quan Nhà nước làm sai. Ngay cả khi quyết định hoàn toàn đúng pháp luật, cơ quan công quyền vẫn có nghĩa vụ giải thích để người dân hiểu căn cứ, quy trình và lý do của quyết định. Trong Nhà nước pháp quyền, tính đúng đắn của một quyết định không chỉ được đánh giá ở kết quả cuối cùng mà còn ở cách quyền lực được thực thi một cách minh bạch và có trách nhiệm.

Vì vậy, giải trình không phải là bước bổ sung sau khi ban hành quyết định mà phải trở thành một phần của toàn bộ quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo. Từ người tham mưu, người ký quyết định đến người tổ chức đối thoại và thực thi đều phải chịu trách nhiệm đối với phần việc của mình. Khi trách nhiệm được xác định rõ, quyết định hành chính cũng có sức thuyết phục lớn hơn.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, trách nhiệm giải trình càng cần được hỗ trợ bằng dữ liệu. Việc công khai tiến độ xử lý hồ sơ, cập nhật trạng thái giải quyết, số hóa tài liệu và kết nối dữ liệu giữa các cấp không chỉ tạo thuận lợi cho người dân mà còn tăng khả năng giám sát đối với hoạt động công vụ. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện. Điều quyết định vẫn là tinh thần trách nhiệm, năng lực chuyên môn và thái độ phục vụ của đội ngũ cán bộ.

Suy cho cùng, muốn giảm khiếu kiện kéo dài không thể chỉ yêu cầu người dân chấp hành quyết định. Trước hết, quyết định ấy phải đủ rõ để người dân hiểu, đủ minh bạch để người dân kiểm chứng và đủ sức thuyết phục để người dân đồng thuận. Bởi có những vụ việc được khép lại không chỉ bằng một văn bản đúng luật, mà còn bằng một lời giải thích thấu tình, đạt lý.