Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu đưa văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển. Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, điều đó càng có ý nghĩa bởi những giá trị văn hóa không nằm ở một nơi tách biệt, mà gắn trực tiếp với con người, cộng đồng và sinh kế.

Vùng đồng bào dân tộc thiểu số - nơi sở hữu kho tàng đặc biệt về nghề truyền thống, sản vật và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Ảnh minh họa: Làng Văn hóa Du lịch các dân tộc Việt Nam

Thương mại điện tử: Giúp sản phẩm vùng xa rút ngắn khoảng cách với thị trường

Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cần được nhìn nhận không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa quý báu mà còn là không gian chứa đựng những nguồn lực có khả năng tạo ra giá trị kinh tế - xã hội; nơi sở hữu một kho tàng đặc biệt về nghề truyền thống, sản vật và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo bà Nguyễn Thị Hồng Huệ, Phó Vụ trưởng Chính sách (Bộ Dân tộc và Tôn giáo), vùng cao có nguồn tài nguyên văn hóa, nghề truyền thống, tri thức bản địa, sản vật đặc hữu và kinh nghiệm sản xuất rất phong phú. Nếu được nhận diện đúng, tổ chức phù hợp và kết nối với thị trường, những giá trị ấy có thể chuyển hóa thành sản phẩm, thương hiệu, dịch vụ có giá trị gia tăng, qua đó tạo việc làm và sinh kế cho cộng đồng.

Thực tế những năm qua, với sự phát triển của du lịch, thương mại điện tử và mạng xã hội, người dân vùng cao thực hiện bán hàng trực tiếp, giới thiệu đời sống phong phú từ ẩm thực đến văn hóa qua các trang cá nhân… Điều này đã giúp cho du lịch địa phương phát triển hơn. Các sản vật của đồng bào vùng cao theo các “đơn hàng” đặt mua qua trang cá nhân của mình đến nhiều hơn với người mua từ khắp nơi trên cả nước.

Nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Mông, Thái, Dao từng bước được phát triển thành sản phẩm thời trang, quà tặng và sản phẩm phục vụ du lịch; chè Shan tuyết vùng cao không chỉ được nhìn nhận như một sản phẩm nông nghiệp mà còn gắn với điều kiện sinh thái, tri thức canh tác và câu chuyện văn hóa của cộng đồng.

Đáng chú ý, du lịch cộng đồng gắn với không gian văn hóa, ẩm thực và nghề truyền thống của đồng bào Thái, Mông, Tày, Dao cũng tạo thêm nguồn thu và sinh kế tại chỗ.

Một tín hiệu đáng mừng là đến tháng 6/2025, cả nước có hơn 16.800 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên, với hơn 9.800 chủ thể; trong đó người dân tộc thiểu số chiếm khoảng 17% số chủ thể. Con số này, theo bà Nguyễn Thị Hồng Huệ, cho thấy văn hóa, tri thức và lợi thế địa phương đang từng bước được chuyển hóa thành giá trị kinh tế. Nhưng việc có sản phẩm chưa đồng nghĩa với việc đã tạo dựng được một giá trị thương mại bền vững.

Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) nhìn nhận sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã hiện diện rõ hơn trên thị trường, vượt khỏi phạm vi “quà quê”, tiếp cận các đô thị lớn, khách du lịch và một số thị trường nước ngoài.

Những sản phẩm như trà Shan tuyết cổ thụ, gạo Séng Cù, mật ong bạc hà, miến dong, dược liệu, thổ cẩm và nhiều sản phẩm thủ công đã có mặt rộng hơn trong đời sống tiêu dùng.

Đây là bước tiến quan trọng. Người tiêu dùng, nhất là phân khúc trung và cao cấp, ngày càng quan tâm tới giá trị thật, nguyên liệu bản địa, quy trình đáng tin cậy, câu chuyện con người và tác động tích cực tới cộng đồng. Nhưng thị trường cũng đặt ra một yêu cầu khắt khe hơn, sản phẩm phải có khả năng đứng vững.

Sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đang có thêm cơ hội tiếp cận thị trường trong nước, song theo ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, để biến tiềm năng thành doanh số ổn định, đơn hàng lặp lại và quan hệ thương mại dài hạn, thay vì chỉ tính số lượng sản phẩm được đưa đi trưng bày, giới thiệu.

Theo ông Tuấn, hiện có 5 không gian thị trường cần được ưu tiên khai thác đối với nhóm sản phẩm này. Đó là hệ thống phân phối hiện đại tại các đô thị và trung tâm tiêu dùng lớn; thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng bán hàng đa kênh; thị trường gắn với du lịch văn hóa, trải nghiệm; các phân khúc quà tặng, chăm sóc sức khỏe, tiêu dùng xanh và có trách nhiệm; cùng thị trường tại chỗ và thương mại hai chiều ở khu vực miền núi, biên giới.

Đáng chú ý, thương mại điện tử được đánh giá là kênh giúp sản phẩm vùng xa rút ngắn khoảng cách với người tiêu dùng.

Đặc sản vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đang có thêm nhiều kênh, nhiều cơ hội tiếp cận thị trường trong và ngoài nước. Ảnh minh họa: Làng Văn hóa Du lịch các dân tộc Việt Nam

Du lịch văn hóa và trải nghiệm cũng mở ra dư địa lớn

Trong khi đó, du lịch văn hóa và trải nghiệm cũng mở ra dư địa lớn khi sản phẩm địa phương có thể được đưa vào các điểm du lịch cộng đồng, khách sạn, nhà hàng, sân bay, ga tàu, điểm dừng chân, bảo tàng và trung tâm văn hóa.  

“Không phải sản phẩm nào cũng cần bán đại trà hoặc vào siêu thị. Quan trọng là lựa chọn đúng phân khúc, đúng quy mô và đúng câu chuyện của sản phẩm”- ông Tuấn nói và nhấn mạnh, "có mặt trên thị trường" chưa đồng nghĩa với “đứng vững trên thị trường”. Nhiều sản phẩm vẫn xuất hiện chủ yếu theo mùa vụ, tại hội chợ hoặc các tuần hàng, do đó điều quan trọng hơn là phải tổ chức lại cả quá trình tạo ra và lưu thông giá trị.

Từ thực tế ở Phú Thọ, ông Nguyễn Đình Tứ, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo, cho biết địa phương xác định văn hóa, đặc biệt văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số cần gắn bảo tồn với phát triển sản phẩm, du lịch và sinh kế.

Một số mô hình du lịch cộng đồng đã chuyển từ quy mô nhỏ lẻ sang cả làng, cả cộng đồng cùng tham gia, kết hợp lưu trú, ẩm thực, thổ cẩm, nông sản và sản phẩm đặc trưng địa phương.

Tại Phú Thọ, đến thời điểm hiện tại có 696 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên, trong đó có 6 sản phẩm 5 sao và 106 sản phẩm 4 sao. Nhiều sản phẩm được sản xuất từ vùng đồng bào dân tộc thiểu số và các hợp tác xã ở vùng dân tộc thiểu số.

Điều đáng chú ý không chỉ là số lượng sản phẩm, mà là cách địa phương đặt những sản phẩm ấy trong một không gian phát triển rộng hơn: gắn văn hóa với khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, truyền thông, livestream và quảng bá trực tuyến.

Từ góc độ chương trình OCOP và phát triển kinh tế nông thôn, ông Đào Đức Huấn, Trưởng phòng Quản lý OCOP và Du lịch nông thôn, Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho hay, sản phẩm vùng cao có những đặc trưng riêng về sản xuất, văn hóa và thương mại. Do đó, không thể áp dụng một cách tiếp cận thị trường đồng loạt cho tất cả sản phẩm. Quá trình đưa sản phẩm ra thị trường cần sự thích ứng trên ba phương diện gồm sản phẩm, tổ chức sản xuất và khả năng thương mại.

Trước hết, sản phẩm phải vừa giữ được giá trị đặc trưng, vừa phù hợp thị hiếu và nhu cầu của người tiêu dùng. Việc chuẩn hóa cũng không chỉ dừng ở bao bì mà phải bắt đầu từ quy trình sản xuất, chất lượng, an toàn và những đặc tính riêng của sản phẩm địa phương.

Bên cạnh đó, tổ chức sản xuất phải ổn định, thường xuyên để có khả năng đáp ứng đơn hàng và duy trì quan hệ với các kênh phân phối. Đây là yêu cầu quan trọng bởi thị trường không chỉ cần sản phẩm tốt mà còn cần nguồn cung ổn định.

Theo ông Huấn, việc gắn sản phẩm với trải nghiệm bản địa có thể tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, khi người tiêu dùng không chỉ quan tâm đến chất lượng mà còn chú trọng môi trường, sinh kế cộng đồng và bản sắc văn hóa.