Các tượng sư tử bằng đá trắng Yên Bái và đá vân màu Đà Nẵng với kiểu dáng hung dữ, trước đây là mặt hàng có sức tiêu thụ lớn, còn bây giờ chẳng ai mua. Ảnh: Thế Lữ

>> Mồ hôi đá

Sau Công văn 2662 khuyến cáo của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, Cục Mỹ thuật Nhiếp ảnh đã có văn bản gửi các sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch các tỉnh, thành phố, thanh tra sở, đồng thời giới thiệu các mẫu tượng linh vật truyền thống để người dân so sánh, nhìn nhận, phân biệt được những linh vật thuần Việt.

Đó là những hình ảnh về tượng con nghê bằng gỗ từ thế kỷ 17 hiện còn lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam; tượng nghê bằng gỗ thế kỷ 17 ở miếu nhà Lê tại TP Thanh Hóa; tượng nghê bằng đá thế kỷ 17 ở đền Gióng, Gia Lâm, Hà Nội; nghê trên bức phù điêu bằng đá thế kỷ 17 ở lăng Vũ Hồng Lượng, tỉnh Hưng Yên.

Còn sư tử đá, rồng đá xuất hiện ở nước Việt Nam từ thời nhà Lý (mở đầu thời kỳ thịnh vượng của đạo Phật). Đặc điểm dễ nhận thấy là rồng đá thời nhà Lý có 5 móng vuốt, còn sư tử đá thì không dữ dằn như sư tử ngoại lai bây giờ.

Ở Việt Nam, sư tử đá, nghê đá, rồng đá thường được đặt ở cổng đền, chùa, đặc biệt là lăng mộ với suy nghĩ án ngữ bảo vệ gia chủ. Nhưng rồng đá ít xuất hiện hơn so với sư tử và nghê đá.

20 năm nay khi kinh tế thị trường phát triển, mức sống của người dân được cải thiện nhiều, các đình, chùa, miếu mạo, lăng tẩm được trùng tu, tôn tạo. Nhiều Phật tử cung tiến tiền bạc cho các công trình tâm linh, một trong các hạng mục mà họ đầu tư xâu dựng có cả việc mua sư tử để án giữ cổng vào chùa chiền. Rất nhiều gia đình báo hiếu với ông bà, cha mẹ đã khuất bằng việc xây các lăng mộ bằng đá và một trong các hạng mục kiến thiết đó bao giờ cũng có đôi nghê chầu hoặc sư tử chầu. Đó là lý do tượng sư tử đá có sức tiêu thụ lớn khắp 3 miền Bắc, Trung, Nam.

Theo các nghệ nhân nghề đá có thâm niên trên dưới 20 năm, thì trước đây các tượng sư tử đá, nghê đá, rồng đá được tạc theo khuôn mẫu  sư tử, nghê, rồng đá ở các chùa chiền, lăng tẩm Việt Nam. Khoảng 10 năm lại đây, các chương trình đi du lịch sang Trung Quốc ngày càng đông, khách du lịch Việt Nam được thăm thú các lăng tẩm, chùa chiền ở Trung Quốc và nhiều người nhận thấy sư tử bên đó dữ dằn hơn sư tử bên ta rất nhiều. Đó là lý do nhiều người đã sao chép mẫu sư tử bên Trung Quốc về chế tác ở bên ta.

Đối chiếu với ảnh tư liệu hoặc đến những đền, chùa, lăng tẩm ở Việt Nam thì nhận thấy rõ, sư tử đá ở Việt Nam không dữ dằn như sư tử ngoại lai bây giờ.

Trên thực tế, ở Việt Nam ta không hề có sư tử, con rồng cũng không hề có thật, chỉ do nhân dân tưởng tượng ra mà thôi. Con nghê cũng vậy, nhưng chính những con vật đó lại được nhiều người của dân tộc Việt chọn làm vật linh trấn giữ ở những nơi trang nghiêm. Thời gian gần đây, các văn phòng, công ty tư nhân, nhà riêng của một số người giàu có cũng dựng tượng sư tử rất hung hãn canh giữ cổng ra vào.

Trên địa bàn Hà Nội, đường Phạm Văn Đồng, Nguyễn Hoàng Tôn, đại lộ Thăng Long... có nhiều điểm sản xuất, tiếp thị bán tượng sư tử đá, nghê đá, rồng đá. Xưởng sản xuất đặt tại các mỏ đá lớn ở Ngũ Hành Sơn Đà Nẵng (tượng đá vân màu), đá xanh xám ở Ninh Bình và ở Hà Nội nhiều nơi chế tác tượng đá trắng bằng đá vôi có nguồn từ Lục Yên, Yên Bái.

Khảo sát trên địa bàn Hà Nội, nhiều chủ sản xuất kinh doanh cho biết: Kể từ khi dư luận xôn xao về việc sư tử ngoại lai canh miếu mộ bên ta, các loại tượng sư tử đá chẳng có khách hàng nào ngó ngàng tới. Ngay cả tượng nghê đá được mô phỏng theo khuôn mẫu của Việt Nam trước đây cũng bị vạ lây, không bán được con nào. Trong bối cảnh tẩy chay sư tử đá ngoại lai như thế này thì việc mua tượng sư tử để cung tiến hoặc dùng cho công trình cá nhân mình thì nhiều người cũng đắn đo.

Nghệ nhân tạc tượng đá Trần Dần ở đường Nguyễn Hoàng Tôn cho biết: Từ khi có quyết định của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đến nay, ở các xưởng tôi làm việc trên địa bàn Hà Nội chưa có người nào đến đặt hàng tạc tượng sư tử đá theo khuôn mẫu thuần Việt từ thế kỷ 17. Trước đây, các khách hàng mua tượng sư tử chủ yếu là chọn kích cỡ, kiểu dáng của các tượng đã được chế tác sẵn chứ rất ít người đưa mẫu đến đặt.

Vừa qua, đôi sư tử đá kiểu Trung Quốc đã được di dời khỏi chùa Gia Quất, phường Thượng Thanh, quận Long Biên, Hà Nội. Nhiều chùa chiền, đình, đền khác cũng đang tìm các manh mối để trả lại các tượng sư tử ngoại lai cho các nhà hảo tâm cung tiến. Đây cũng là dịp nhiều người ngộ ra rằng có những kẻ trưởng giả học làm sang, cứ mua sắm theo phong trào nhưng rất phản văn hóa, ngược với thuần phong mỹ tục của dân tộc Việt. Các lý do trên đã dẫn đến mặt hàng tượng sư tử đá đã chế tác với nhiều kích cỡ có nguy cơ chẳng biết bán cho ai.

Thế Lữ