Toàn cảnh kinh tế ven biển đường Trần Phú - Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà. Ảnh: MN

Nhưng khi ven biển chuyển dần từ “không gian du lịch” sang “không gian sản xuất”, câu hỏi lớn cũng xuất hiện: Liệu sức chịu tải môi trường có theo kịp tốc độ phát triển?

Từ không gian du lịch đến trục sản xuất ven biển

Theo Quyết định 614/QĐ-TTg ngày 4/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ, vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên được xác định là không gian phát triển chiến lược, gắn kết giữa biển, cao nguyên và biên giới; trong đó kinh tế biển, logistics, du lịch, năng lượng tái tạo và công nghiệp chế biến được xem là các trụ cột quan trọng.

Điểm đáng chú ý là khái niệm “kinh tế biển” trong quy hoạch lần này đã mở rộng rất mạnh. Nếu trước đây biển chủ yếu gắn với du lịch nghỉ dưỡng và khai thác hải sản, thì nay ven biển được tích hợp thêm các cấu phần mới như cảng biển quốc tế, trung tâm logistics, công nghiệp hàng hải, công nghiệp năng lượng, đô thị biển, hậu cần nghề cá và nuôi biển công nghệ cao.

Quy hoạch cũng xác định hình thành hai trung tâm kinh tế biển động lực tại Đà Nẵng và Khánh Hòa, đóng vai trò hạt nhân lan tỏa và đầu mối kết nối quốc tế. Đây được xem là bước chuyển đáng chú ý trong tư duy phát triển vùng: Ven biển không chỉ phục vụ dịch vụ mà trở thành không gian sản xuất và trung chuyển chiến lược.

Riêng tại Khánh Hòa, chuỗi không gian Vân Phong – Nha Trang – Cam Lâm – Cam Ranh được định hướng thành chuỗi đô thị cảng, logistics, công nghiệp biển, dịch vụ quốc tế và du lịch chất lượng cao. Cùng với đó là định hướng phát triển mạnh cảng biển Cam Ranh, Vân Phong, logistics năng lượng và xăng dầu quy mô khu vực.

Nhìn ở góc độ kinh tế, đây là cơ hội rất lớn để tạo tăng trưởng, thu hút đầu tư và mở rộng liên kết quốc tế. Quy hoạch đặt mục tiêu GRDP toàn vùng tăng khoảng 10%/năm giai đoạn 2026 - 2030; GRDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt trên 210 triệu đồng; tỷ lệ đô thị hóa khoảng 50%.

Tuy nhiên, đi cùng với tốc độ ấy là áp lực ngày càng lớn lên tài nguyên ven biển và hệ sinh thái biển đảo.

Cảng cá ven biển miền Trung. Ảnh minh hoạ: IT

Siêu áp lực kép: Công nghiệp hóa và du lịch hóa ven biển

Áp lực đầu tiên đến từ quá trình công nghiệp hóa ven biển.

Quy hoạch đặt trọng tâm phát triển hệ thống cảng biển hiện đại, logistics quốc tế, công nghiệp hàng hải, cơ khí, đóng tàu, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời và các khu công nghiệp ven biển. Điều đó đồng nghĩa với việc không gian ven biển sẽ chứng kiến sự gia tăng mạnh các hoạt động nạo vét luồng lạch, san lấp mặt biển, xây dựng cảng, vận tải biển, kho xăng dầu và hạ tầng công nghiệp quy mô lớn.

Đây là yêu cầu tất yếu của phát triển kinh tế biển hiện đại. Nhưng đi cùng với đó là áp lực rất lớn về kiểm soát nước thải, chất thải, nguy cơ ô nhiễm vùng ven bờ và tác động lên hệ sinh thái biển.

Áp lực thứ hai đến từ quá trình “du lịch hóa” mạnh mẽ dọc bờ biển miền Trung.

Các đô thị như Đà Nẵng, Quy Nhơn, Nha Trang, Cam Lâm, Cam Ranh hay Phan Thiết đều được định hướng phát triển thành trung tâm du lịch biển, nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe và dịch vụ quốc tế. Điều này mở ra cơ hội lớn cho kinh tế dịch vụ, nhưng cũng đặt ra nguy cơ bê tông hóa ven biển, thu hẹp không gian công cộng và gia tăng áp lực lên tài nguyên nước, xử lý rác thải, nước thải đô thị.

Một chi tiết rất đáng chú ý trong quy hoạch là mục tiêu đến năm 2030 tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt đô thị được thu gom, xử lý đạt 98%; nhưng tỷ lệ nước thải sinh hoạt đô thị được thu gom, xử lý mới ở mức “trên 50%”.

Nói cách khác, trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa toàn vùng dự kiến đạt khoảng 50%, năng lực xử lý nước thải vẫn đang là điểm nghẽn lớn.

Đây cũng là lý do khiến bài toán phát triển ven biển hiện nay không còn đơn thuần là “xây thêm bao nhiêu khu đô thị” hay “mở thêm bao nhiêu cảng biển”, mà là liệu hệ thống môi trường, quan trắc, kiểm soát xả thải và phục hồi sinh thái có được đầu tư tương xứng hay không.

Du khách quốc tế đến tham quan du lịch Nha Trang, Khánh Hoà. Ảnh: MN

Kinh tế biển xanh: Khẩu hiệu hay chuẩn quản trị mới?

Điểm tích cực là quy hoạch lần này không né tránh các rủi ro môi trường.

Văn bản nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu phát triển kinh tế biển theo hướng “hiện đại, xanh và bền vững”, gắn với quản lý tổng hợp tài nguyên biển và bảo tồn hệ sinh thái biển.

Quy hoạch cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt nguồn gây ô nhiễm; hoàn thiện hệ thống quan trắc môi trường tự động; nâng cao năng lực cảnh báo thiên tai, sạt lở và các rủi ro môi trường trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Riêng với Khánh Hòa, văn bản nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn rừng đặc dụng, san hô ven biển Nha Trang – Bình Ba và các hệ sinh thái đặc thù. Đây là một chi tiết cho thấy chính quy hoạch cũng nhìn nhận áp lực môi trường đang hiện hữu song song với phát triển kinh tế biển.

Từ đây, câu chuyện không chỉ nằm ở việc phát triển nhanh đến đâu, mà còn là quản trị như thế nào.

Tiêu chí nào để đo “kinh tế biển xanh”? Ai sẽ giám sát sức tải môi trường ven biển? Cơ chế nào để kiểm soát lấn biển, nước thải và rác thải? Và khi khai thác gần bờ giảm dần để chuyển sang nuôi biển công nghệ cao, ngư dân nhỏ lẻ sẽ được hỗ trợ ra sao để không bị bỏ lại phía sau?

Biển vẫn đang mở ra dư địa tăng trưởng rất lớn cho miền Trung và Tây Nguyên. Nhưng biển cũng là tài nguyên hữu hạn. Nếu phát triển thiếu kiểm soát, cái giá phải trả không chỉ là môi trường, mà còn là sinh kế, bản sắc và không gian sống của nhiều thế hệ cư dân ven biển sau này.