Chi trả lương hưu trong giai đoạn dịch bệnh COVID-19 (Ảnh minh họa)

Còn “bỏ sót” một số nhóm đối tượng

Theo Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐ-TB&XH), đến hết năm 2020, cả nước còn gần 32 triệu người trong độ tuổi LĐ (khoảng 66,5%) chưa tham gia BHXH.

Trong khi đó, chính sách BHXH tự nguyện cho LĐ khu vực phi chính thức mới giới hạn ở 2 chế độ là hưu trí và tử tuất, chưa thực sự hấp dẫn được người LĐ.

Ngay cả BHXH bắt buộc vẫn còn “bỏ sót” một số nhóm đối tượng có nhu cầu và khả năng tham gia như: Chủ hộ kinh doanh cá thể, người quản lý doanh nghiệp (DN), người quản lý điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương, người LĐ làm việc theo chế độ linh hoạt.

Vì thế, mục tiêu đến năm 2025 có khoảng 45% và đến năm 2030 có khoảng 60% lực lượng LĐ trong độ tuổi tham gia BHXH theo tinh thần Nghị quyết 28-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII là một thách thức rất lớn.

Đánh giá việc thực hiện Luật BHXH 2014, TS Hoàng Bích Hồng, Khoa Bảo hiểm, Đại học LĐ Xã hội, nhận định, giai đoạn 2016-2020, số LĐ tham gia BHXH bắt buộc tăng thêm trên 2,1 triệu người (trung bình mỗi năm tăng 4%).

Tuy nhiên, hiện vẫn còn hơn 40% số LĐ thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc nhưng chưa tham gia. Điều này cho thấy việc thực thi pháp luật BHXH đạt hiệu quả chưa cao. Bên cạnh đó, theo bà Hồng, số người tham gia BHXH tự nguyện 2 năm qua phát triển vượt bậc nhưng vẫn còn chưa tương xứng với tiềm năng.

Để mở rộng độ bao phủ BHXH, Bộ LĐ-TB&XH đề xuất sửa đổi Luật BHXH theo hướng: Mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, khuyến khích thực hiện bảo lưu thời gian đóng BHXH để hưởng lương hưu; tăng tính hấp dẫn, thu hút tạo điều kiện để người dân tham gia BHXH tự nguyện.

Bộ LĐ-TB&XH cũng đưa ra các giải pháp thực hiện như: Bổ sung đối tượng tham gia BHXH bắt buộc đối với một số nhóm đối tượng có điều kiện và khả năng (chủ hộ kinh doanh cá thể, người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương); có quy định cụ thể việc tham gia BHXH bắt buộc đối với BHXH bắt buộc vẫn còn “bỏ sót” một số nhóm đối tượng làm việc không trọn thời gian; bổ sung quy định tham gia BHXH bắt buộc đối với công chức, viên chức, người LĐ không chuyên trách ở cấp xã, người giao kết hợp đồng LĐ...

Tăng hấp dẫn cho BHXH tự nguyện

Hiện nay, theo quy định, người cao tuổi không có lương hưu hoặc trợ cấp từ ngân sách Nhà nước sẽ được hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng và nguồn trợ cấp này từ ngân sách Nhà nước.

Theo các chuyên gia, việc thực hiện trợ cấp xã hội cũng gây ra sự bất bình đẳng giữa những người cao tuổi, bởi người được hưởng lương hưu là do họ đã đóng góp/tích lũy trong thời gian làm việc, khi đó họ không được hưởng trợ cấp xã hội.

Vì vậy, để đảm bảo bình đẳng, cần có sự tích hợp giữa chính sách BHXH với các chính sách xã hội khác, thay vì trợ cấp cho người cao tuổi thì chuyển sang hỗ trợ đóng BHXH tự nguyện.

Một vấn đề nữa, trong cả nước vẫn còn số lượng lớn LĐ khu vực phi chính thức chưa tham gia BHXH. Nguyên nhân là do chính sách BHXH tự nguyện chỉ có 2 chế độ hưởng (hưu trí, tử tuất); trong khi nhóm này có thu nhập không cao và bấp bênh…

Vì thế, Bộ LĐ-TB&XH đề xuất giảm thời gian đóng BHXH tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm… cũng là cách để thu hút người LĐ, nhất là LĐ ở khu vực phi chính thức tham gia BHXH tự nguyện.

“Nhà nước hỗ trợ cho LĐ khu vực phi chính thức để khuyến khích họ tham gia BHXH. Có thể tham khảo cách làm của Trung Quốc, Thái Lan áp dụng hệ thống đồng đóng góp, trong đó người LĐ đóng một phần và Chính phủ hỗ trợ một phần. Một số quốc gia khác giảm học phí cho con của những LĐ chưa tham gia BHXH để họ dùng tiền đó đóng BHXH. Bên cạnh đó, cũng cần bổ sung dần các chế độ hưởng BHXH như thai sản, tai nạn LĐ - bệnh nghề nghiệp, ốm đau để hấp dẫn người LĐ…”, PGS.TS Giang Thanh Long, Viện trưởng Viện Chính sách công và Quản lý, Đại học Kinh tế Quốc dân, đề xuất.

Còn theo TS Hoàng Bích Hồng, chính sách BHXH cần làm rõ sự liên thông giữa BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện, giúp người LĐ được cộng nối thời gian tham gia BHXH và cách tính lương hưu là giống nhau, để tránh tình trạng người LĐ nhận BHXH một lần khi rời khỏi khu vực tham gia bắt buộc.

Cạnh đó, chính sách BHXH phải cố định kể từ khi tham gia đối với mỗi người LĐ hoặc nếu có sự thay đổi thì cũng được thông báo ngay từ khi người LĐ bắt đầu tham gia.

“Chính sách BHXH ổn định sẽ tạo sự tin tưởng cho người dân, vừa tăng tính tự giác cho nhóm người thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, vừa khuyến khích người tham gia BHXH tự nguyện”, bà Hồng nêu ý kiến.

TS. Nguyễn Hữu Dũng, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học LĐ&XH (Bộ LĐ-TB&XH) cũng cho rằng, để tăng độ bao phủ BHXH, Nhà nước cần phải có quy định mở rộng về người tham gia BHXH bắt buộc đối với LĐ có thu nhập bình quân tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương tối thiểu vùng. Những người này làm trong khu vực nông nghiệp như làm kinh tế hộ gia đình, sản xuất hàng hóa quy mô lớn theo mô hình kinh tế trang trại…

“Nếu thu nhập của người LĐ dưới mức tiền lương tối thiểu vùng, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ giống như đang áp dụng đối với nông dân tham gia BHXH tự nguyện. Nhà nước cũng cần tăng phần hỗ trợ cho LĐ nông dân nghèo, mới thoát nghèo tham gia BHXH tự nguyện”, ông Dũng đề xuất.