TS Trần Văn Long trình bày đề cương nghiên cứu. Ảnh: TH

Chiều ngày 20/3, đề tài khoa học “Hoạt động thanh tra trên môi trường điện tử” do TS Trần Văn Long, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức Cán bộ, Thanh tra Chính phủ làm chủ nhiệm, đã tổ chức hội thảo nhằm hoàn thiện đề cương nghiên cứu.

TS Trần Văn Long cho biết, thanh tra trực tuyến, từ xa dựa trên dữ liệu điện tử là một chính sách mới, lần đầu tiên được thể chế hóa mang tính nguyên tắc trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Đây được xem là bước tiến quan trọng, đánh dấu sự thay đổi căn bản trong phương thức hoạt động của ngành Thanh tra, phù hợp với xu thế quản trị hiện đại.

Ông Long cho biết, Luật Thanh tra năm 2025 cùng với Nghị định số 216 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành và Nghị định số 217 của Chính phủ về hoạt động kiểm tra chuyên ngành đã tiếp tục cụ thể hóa phương thức thanh tra trực tuyến, từ xa.

Đây là những văn bản pháp lý quan trọng, tạo nền tảng cho việc triển khai thực tế trong thời gian tới.

TS Trần Văn Long nhấn mạnh, chuyển đổi số đóng vai trò trung tâm, xuyên suốt trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.

Ông dẫn chứng, Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã đặt ra yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong hoạt động của các cơ quan trong hệ thống chính trị. Điều này nhằm nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia và hiệu lực quản lý Nhà nước, trong đó hoạt động thanh tra là một cấu phần quan trọng.

Tiếp đó, Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật cũng nhấn mạnh yêu cầu tạo đột phá trong tổ chức thực thi pháp luật, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và công nghệ số.

Theo ông, những định hướng này đã mở đường cho việc hình thành mô hình thanh tra hiện đại, dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: TH

Đáng chú ý, Nghị quyết số 68 về phát triển kinh tế tư nhân đã đưa ra yêu cầu rất cụ thể đối với hoạt động thanh tra, kiểm tra. Theo đó, cần chấm dứt tình trạng chồng chéo, trùng lặp; bảo đảm mỗi doanh nghiệp chỉ bị thanh tra, kiểm tra tối đa một lần trong năm; đồng thời đẩy mạnh thanh tra trực tuyến, ưu tiên thanh tra từ xa dựa trên dữ liệu điện tử, giảm thanh tra trực tiếp.

Những định hướng này tiếp tục được cụ thể hóa tại Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội và Nghị quyết số 139/NQ-CP của Chính phủ. Các văn bản này giao Thanh tra Chính phủ nhiệm vụ rà soát, hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động thanh tra trên môi trường điện tử, đồng thời triển khai mạnh mẽ chuyển đổi số trong toàn ngành.

Theo phân tích của TS Trần Văn Long, thanh tra trực tuyến không được thiết kế như một quy trình độc lập hoàn toàn, mà được tích hợp linh hoạt vào từng khâu của quy trình thanh tra. Điều này giúp tận dụng tối đa lợi thế của công nghệ mà vẫn đảm bảo tính chặt chẽ, khách quan của hoạt động thanh tra.

Thực tế cho thấy, thanh tra trực tuyến hiện nay chủ yếu được triển khai ở một số giai đoạn như công bố quyết định thanh tra, làm việc với đối tượng thanh tra từ xa, kiểm tra, xác minh dữ liệu điện tử, báo cáo qua môi trường số và công khai kết luận thanh tra. Những bước đi này đã góp phần tiết kiệm thời gian, chi phí, đồng thời giảm áp lực cho cả cơ quan thanh tra và đối tượng thanh tra.

Theo ông, hình thức này đặc biệt phù hợp với các lĩnh vực đã được số hóa dữ liệu như thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội. Tại các lĩnh vực này, phần lớn thông tin đã được lưu trữ dưới dạng điện tử, cho phép cơ quan thanh tra dễ dàng truy xuất, phân tích và đánh giá mà không cần tiếp xúc trực tiếp.

Tuy nhiên, việc triển khai thanh tra trên môi trường điện tử cũng đặt ra nhiều thách thức. Trước hết là yêu cầu cao về an toàn thông tin và bảo mật dữ liệu. Các hệ thống thanh tra phải đảm bảo không bị xâm nhập, rò rỉ hoặc bị thao túng dữ liệu.

Bên cạnh đó, hạ tầng kỹ thuật cần được đầu tư đồng bộ, hiện đại, đáp ứng khối lượng dữ liệu lớn và yêu cầu xử lý nhanh chóng.

Một yếu tố quan trọng khác là năng lực của đội ngũ cán bộ thanh tra. Trong bối cảnh mới, cán bộ không chỉ cần nắm vững chuyên môn nghiệp vụ mà còn phải có kỹ năng sử dụng công nghệ, phân tích dữ liệu và thích ứng với môi trường làm việc số.

Dù đã có những bước đi ban đầu, TS Trần Văn Long thẳng thắn nhìn nhận rằng các quy định hiện hành mới chỉ mang tính nguyên tắc, chưa được nghiên cứu một cách toàn diện và đồng bộ cả về lý luận và thực tiễn. Điều này đòi hỏi phải có những nghiên cứu chuyên sâu để làm rõ bản chất, đặc điểm và phương thức vận hành của thanh tra trên môi trường điện tử.

Các đại biểu cho ý kiến tại hội thảo. Ảnh: TH

Chính vì vậy, việc triển khai đề tài “Hoạt động thanh tra trên môi trường điện tử” được đánh giá là hết sức cần thiết. Đề tài hướng tới mục tiêu xây dựng cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện trong thực tiễn.

Theo đề cương, đề tài gồm 3 nội dung chính:

Nội dung thứ nhất tập trung làm rõ những vấn đề lý luận về hoạt động thanh tra trên môi trường điện tử, qua đó xây dựng khung khái niệm, nguyên tắc và phương thức thực hiện.

Nội dung thứ hai đi sâu phân tích các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn triển khai, đánh giá những kết quả đạt được cũng như những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân. Đây là cơ sở quan trọng để đưa ra các kiến nghị phù hợp.

Nội dung thứ ba đề xuất các định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra trên môi trường điện tử. Các giải pháp dự kiến sẽ bao gồm cả khía cạnh pháp lý, kỹ thuật và tổ chức thực hiện.

Tại hội thảo, các đại biểu đều thống nhất đánh giá cao tính cấp thiết của đề tài. Nhiều ý kiến cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, nếu không nhanh chóng hoàn thiện cơ sở pháp lý và triển khai hiệu quả thanh tra điện tử, sẽ khó đáp ứng yêu cầu quản lý Nhà nước hiện đại.

Một số đại biểu cũng đề xuất cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế, đồng thời xây dựng lộ trình triển khai phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Việc thí điểm ở một số lĩnh vực, địa phương trước khi nhân rộng cũng được xem là hướng đi khả thi