Xây dựng đồng bộ và hiệu quả các công trình đê chắn sóng là một trong những biện pháp thích ứng với BĐKH (ảnh minh họa)

Đề xuất giải pháp để thích ứng với điều kiện này, Viện Quy hoạch Thủy lợi, Tổng cục Thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) đã có phương án quy hoạch tổng thể thủy lợi vùng Bắc Trung bộ trong điều kiện BĐKH, NBD.

Đê chưa chống được lũ
Ths Lương Ngọc Chung, Trưởng phòng Quy hoạch Bắc Trung bộ, Viện Quy hoạch Thủy lợi nhận xét, công trình thủy lợi ở Bắc Trung bộ được đầu tư nhiều nhưng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu sử dụng nước cho các ngành kinh tế trong vùng. Riêng đối với nông nghiệp có 75% diện tích có thể tưới được. Còn các hệ thống kênh mương mới đạt 55 - 60%, nhưng chủ yếu là phần kênh chính lớn, kênh cấp II, vì vậy thường hiệu ích của các công trình chỉ đạt 65 - 70% nhiệm vụ thiết kế. Cá biệt, nhiều công trình nhỏ xuống cấp nghiêm trọng như: Thân đập sạt lở, không có tràn sự cố, tràn xả lũ, bảo đảm an toàn trong mùa lũ. Trong khi đó, công tác vận hành trong các hệ thống thiếu đồng bộ, công tác quản lý chưa tốt dẫn đến việc lấy nước bừa bãi, gây tổn thất lớn và các khu hưởng lợi xã đầu mối hoặc cuối hệ thống thường không đủ nước.

Theo thống kê hiện nay, vùng Bắc Trung bộ đã xây dựng được hơn 2.990 km đê, trong đó có 64,5km đê cấp I; 162,3 đê cấp II; 129,42 đê cấp III và trên 2.632km đê thuộc các sông nhỏ bảo vệ sản xuất. Tuy nhiên, các tuyến đê nói chung hiện nay chưa được phân cấp đầy đủ, vì vậy chưa chống được lũ theo thiết kế. Cụ thể, còn 586,5km đê sông và 98,6 km đê cao trình (đê cửa sông) chưa bảo đảm chống lũ. Và 23,1km đê biển chưa đủ cao trình và mặt cắt chống lũ, nhiều đoạn của tuyến đê phá và mặt cắt đê nhỏ của đê cát bị sạt lở, nhiều bờ bao bị hư hỏng… Vì vậy, sạt lở xảy ra ở hầu hết các con sông và cả trong mùa lũ lẫn mùa cạn.

Lo ngại hơn, những năm gần đây, hiện tượng BĐKH không chỉ làm gia tăng số lượng thiên tai, bão lũ mà tính chất cũng khó lường nguy hiểm hơn rất nhiều, ảnh hưởng lớn đến đời sống và sự phát triển kinh tế - xã hội. Chỉ riêng trận lũ bất thường năm 2010 tại Hà Tĩnh và Quảng Bình đã làm 111 người chết, 17 người mất tích và thiệt hại gần 10 nghìn tỷ đồng… Ước tính, từ năm 1998 - 2008 tại 5 tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên - Huế đã có 1.090 người chết và thiệt hại hơn 20 nghìn tỷ đồng chưa kể phải khắc hậu quả do bão lũ gây ra. Ngoài ra hàng năm, Bắc Trung bộ còn phải chịu ảnh hưởng của nạn gió cát, gió khô nóng, nước dâng, sóng thần, rét muộn kéo dài, hạn hán và xâm ngập mặn, làm thiệt hại hàng trăm nghìn ha canh tác và thiếu nước sinh hoạt…

Đề xuất các giải pháp tổng thể
Để tìm giải pháp ứng phó với BĐKH và NBD cho vùng, Viện Quy hoạch Thủy lợi, Tổng cục Thủy lợi đã lập dự án quy hoạch tổng thể thủy lợi vùng Bắc Trung bộ đến năm 2020, 2030 và định hướng đến năm 2050. Theo đó, dự án sẽ giúp rà soát quá trình phát triển và bảo vệ nguồn nước trên các lĩnh vực cấp nước, thoát nước và chống lũ… Đồng thời đánh giá phù hợp quá trình phát triển thủy lợi trong việc thích ứng với điều kiện BĐKH, NBD và độ nguy hiểm của BĐKH, NBD: Ngập úng, cấp nước, chống lũ, xâm ngập mặn đối với Bắc Trung bộ. Bên cạnh đó, dự án cũng đề xuất các giải pháp tổng thể về thủy lợi thích ứng với BĐKH, NBD, chủ động phòng chống và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai gây ra nhằm bảo đảm phát triển bền vững và sử dụng có hiệu quả tài nguyên nước ở các lưu vực sông ở vùng Bắc Trung bộ đáp ứng như cầu phát triển kinh tế - xã hội ở giai đoạn tương ứng 2020, 2030 và định hướng đến 2050.

Theo đánh giá của TS Bùi Nam Sách, hiện nay một số công trình như hồ Cửa Đạt, hồ Bản Vẽ, hồ Dương Hòa… đã được nâng cấp và xây dựng; hồ Yên Mỹ, Hà Thượng được tăng khả năng trữ nước, cùng với việc các tuyến đê dần được đầu tư để chống lũ với tần suất cao hơn… đã dần thích ứng với điều kiện thiên tai. Đây là những bước đi đúng hướng và cần tiếp tục phát triển phục vụ phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững, lâu dài và thích ứng với BĐKH.

ThS Lương Ngọc Chung cũng nhấn mạnh, trên cơ sở xem xét tính hợp lý của công trình hiện trạng, khả năng đáp ứng theo từng thời kỳ; tiếp tục hoàn chỉnh, nâng cấp hệ thống thủy lợi mang lại hiệu quả cao nhất; nghiên cứu, xem xét xây dựng các công trình quy mô lớn hiệu quả trong ngăn mặn, trữ ngọt, thoát lũ… cùng với việc bảo đảm dòng chảy kiệt sẽ từng bước giải quyết từng vấn đề của từng vùng. “Rõ ràng, các giải pháp tổng thể phát triển thủy lợi chủ động thích ứng với BĐKH, NBD sẽ nhằm đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội ngày càng cao của các tỉnh Bắc Trung bộ”, ThS Lương Ngọc Chung khẳng định.

Hữu Oanh