(Thanh tra) - Mục tiêu số hóa 100% di sản văn hóa cấp quốc gia vào năm 2026 đang thúc đẩy chuyển đổi số mạnh mẽ, gắn bảo tồn với phát huy giá trị di sản.
Di sản văn hóa là kết tinh của lịch sử, ký ức và bản sắc dân tộc, được bồi đắp qua nhiều thế hệ và trở thành nền tảng tinh thần của cộng đồng. Không chỉ lưu giữ giá trị vật thể và phi vật thể, di sản còn phản ánh chiều sâu phát triển của quốc gia, đồng thời kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai.
Trong bối cảnh công nghệ số tác động mạnh mẽ đến đời sống, yêu cầu đổi mới tư duy, phương thức bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản ngày càng trở nên cấp thiết.
Di sản văn hoá bước vào “đời sống số” của quốc gia
Ngày 7/1/2026, thay mặt Bộ Chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó đặt mục tiêu đến năm 2026 hoàn thành 100% số hóa các di sản văn hóa được xếp hạng cấp quốc gia và quốc gia đặc biệt, thể hiện quyết tâm thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa.
Thực tiễn cho thấy, số hóa di sản không chỉ là chuyển dữ liệu từ hiện vật sang môi trường số, mà là một quy trình tổng thể từ kiểm kê, chuẩn hóa đến xây dựng cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ để tạo sản phẩm phục vụ công chúng.
Trên cơ sở đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, với nhiều nhiệm vụ trọng tâm giai đoạn 2026 - 2030, tiếp tục nhấn mạnh mục tiêu hoàn thành 100% số hóa di sản cấp quốc gia và quốc gia đặc biệt vào năm 2026, gắn bảo tồn và phát huy giá trị trong bối cảnh mới.
Cùng với định hướng này, nhiều địa phương trên cả nước đã chủ động triển khai các chương trình số hóa di sản, từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ số trong quản lý, trưng bày và quảng bá giá trị di sản văn hóa.
Tại nhiều địa phương trên cả nước như Ninh Bình, Huế, Đà Nẵng… công tác số hóa di sản đang được đẩy mạnh với việc ứng dụng các công nghệ như VR, AR, mô hình 3D và ảnh 360 độ, đồng thời từng bước xây dựng các nền tảng dữ liệu số nhằm đưa di sản đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước.
Tại Hà Nội, hoạt động số hóa cũng được triển khai mạnh mẽ tại nhiều không gian tiêu biểu như Hoàng thành Thăng Long, Bảo tàng Hà Nội, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Khu di tích Cổ Loa, Nhà tù Hỏa Lò… Các công nghệ số được ứng dụng không chỉ để tái hiện không gian lịch sử văn hóa một cách trực quan, sinh động, mà còn mở rộng khả năng tiếp cận và trải nghiệm của công chúng đối với di sản.
Nhờ đó, người dân và du khách có thể tham quan di sản từ xa, tiếp cận thông tin đa chiều chỉ với một thiết bị thông minh, thậm chí trải nghiệm cảm giác “chạm” vào lịch sử thông qua không gian số.
Điều này không chỉ góp phần mở rộng đối tượng công chúng, mà còn hỗ trợ hiệu quả công tác bảo tồn trong bối cảnh nhiều giá trị vật thể đang chịu tác động của thời gian và môi trường.
Từ trải nghiệm thị giác đến không gian tri thức
Ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám đánh giá, công nghệ đang góp phần làm giảm cảm giác xa cách vốn lâu nay thường gắn với bảo tàng và di tích.
Tuy nhiên, bên cạnh những hiệu ứng ban đầu, cũng cần nhìn nhận rõ giới hạn của công nghệ. Sự hứng thú không đồng nghĩa với mức độ gắn bó lâu dài nếu thiếu chiều sâu nội dung và cách tổ chức thông tin phù hợp.
“Muốn đi xa hơn, trải nghiệm số phải được nâng đỡ bằng nội dung, bằng cách tổ chức thông tin và bằng chiều sâu văn hóa”, ông Kiêu nhìn nhận.
Một hiện vật hiển thị rõ hơn trên màn hình là chưa đủ mà cần được đặt trong bối cảnh lịch sử, đời sống cộng đồng và những câu chuyện cụ thể để người xem hiểu được giá trị và lý do cần gìn giữ.
Chia sẻ tại Tọa đàm “Số hóa di sản - đánh thức giá trị trong không gian số”, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho rằng số hóa di sản cần được nhìn nhận như một không gian khai thác giá trị, không chỉ là lưu trữ. Theo ông, khi bước vào môi trường số, di sản có thể trở thành nguồn lực cho công nghiệp văn hóa, từ điện ảnh, thiết kế đến nghệ thuật số và trò chơi điện tử.
Dù đã có nhiều bước tiến, nhưng theo giới chuyên môn, nhận thức về số hóa di sản vẫn còn chưa thống nhất. Không ít nơi mới chỉ dừng lại ở việc số hóa hình ảnh hoặc hồ sơ tư liệu, chưa hình thành hệ thống dữ liệu đồng bộ và có khả năng kết nối.
Bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội), cho rằng số hóa di sản là khái niệm còn mới, dễ bị hiểu đơn giản. Nhiều nơi vẫn đồng nhất với việc chụp ảnh tư liệu hay số hóa hồ sơ, trong khi đây chỉ là bước kỹ thuật ban đầu.
Theo bà, số hóa di sản là một quy trình đồng bộ từ kiểm kê, thu thập, chuẩn hóa dữ liệu đến xây dựng cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ số. Mục tiêu không chỉ là lưu trữ, mà quan trọng hơn là giúp di sản tiếp cận công chúng hiệu quả hơn, qua đó nâng cao khả năng tiếp nhận và hiểu giá trị di sản.
Thực tiễn cho thấy, số hóa di sản không chỉ phục vụ bảo tồn mà còn mở ra không gian phát triển mới. Dữ liệu số trở thành “bản sao số” hữu ích trong trường hợp di sản xuống cấp hoặc chịu tác động của thời gian, thiên tai.
Quan trọng hơn, di sản số đang dần trở thành nền tảng cho các ngành công nghiệp văn hóa, tạo thêm giá trị kinh tế từ văn hóa.
Mục tiêu số hóa 100% di sản văn hóa cấp quốc gia và quốc gia đặc biệt vào năm 2026 không chỉ là chỉ tiêu kỹ thuật, mà là bước chuyển chiến lược trong phát triển văn hóa thời kỳ mới, vừa bảo tồn ký ức, vừa mở rộng không gian sáng tạo, đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển trong kỷ nguyên số. Trong đó, công nghệ là công cụ, còn cốt lõi vẫn là con người, nội dung và chiều sâu văn hóa.
