Đăng lưới cá nục, cá cơm trên Đầm Thị Nại. Ảnh: Hoàng Tuấn

Đầm Thị Nại là túi nước khổng lồ của hai con sông lớn Hà Thanh và Sông Côn trước khi đổ ra biển Đông, những dải đất ven đầm được hai con sông bồi đắp thành những đồng bằng phì nhiêu chạy dọc các dãy núi. Theo Địa dư chí và một số chứng cứ lịch sử, khoảng 500 năm trước, đầm rộng gấp 3 lần bây giờ. Một nửa (phía Bắc) TP. Quy Nhơn và một phần huyện Tuy Phước xưa kia nằm dưới lòng đầm.

Đầm Thị Nại tên cũ là Hải Hạc Đàm, nguyên gốc tiếng Phạn là Cri Vinaya đã được phiên âm qua tiếng Hán thành Thị-lị-bì-nại, người Hoa gọi cảng này là Tân Châu. Vì tên quá dài nên dân gian gọi tắt là Thị Nại.

Đầm nằm sâu trong đồng bằng, được núi Xương Cá (chuổi cồn cát lớn và dãy núi nhấp nhô chạy từ mũi Phương Mai đến Cát Tiến, Phù Cát) bao bọc che chắn như một bức tường thành ngăn cách đầm với biển Đông. Một phần nhỏ của đầm Thị Nại tiếp giáp vịnh Quy Nhơn được sử dụng làm Cảng biển Quy Nhơn.

Với vị trí cửa ngõ quan trọng, hàng ngàn năm qua, nơi đây từng diễn ra những chiến trận ác liệt từ đời Vua Lý Thánh Tông đến thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Hiện nay, những chứng tích lịch sử đó đang nằm dưới đáy đầm, một số đang được Bảo tàng Bình Định và Bảo tàng Tây Sơn lưu giữ.

Một góc bán đảo Nhơn Hội. Ảnh: Hoàng Tuấn

Thời chống Mỹ, đầm Thị Nại đã chứng kiến một sự kiện mới là hải cảng Quy Nhơn được xây dựng thành cảng nước sâu, quy mô lớn nhất khu vực, nơi tiếp nhận và cung cấp mọi phương tiện chiến tranh của đế quốc Mỹ cho chiến trường Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Nhiều trận chiến đấu ác liệt giữa ta với địch đã diễn ra trên đầm, chiến công của bộ đội được nhiều người biết đến là vào năm 1972, lực lượng đặc công nước đã đánh chìm tàu quân sự có trọng tải 10.000 tấn của địch tại cầu cảng Quy Nhơn.

Năm 2006, chính quyền tỉnh Bình Định khánh thành cầu vượt biển dài nhất Việt Nam, nối liền đô thị Quy Nhơn với bán đảo Nhơn Hội. Cầu Thị Nại dài 2,5km, bắt qua nơi hẹp nhất của lòng đầm. Cầu Thị Nại đã trở thành biểu tượng của TP. Quy Nhơn và là điểm đến không thể bỏ qua của du khách mỗi khi ghé thăm Quy Nhơn - Bình Định.

Từ trên cầu Thị Nại phóng tầm mắt về cửa Giả (cửa biển) một hòn đảo nhỏ hiện lên như con rùa đang đội sóng, cao khoảng 2 - 3m, người địa phương gọi nơi đây là hòn Thầy Bói. Tương truyền, xưa có một ông thầy xem bói rất giỏi đến đây xây tháp hành nghề, người sùng mộ phải đi thuyền ra xem bói. Sau khi ông qua đời, tháp bị thời gian và gió bão phá sập không còn nữa.

Một thuyết khác cho rằng, Thầy Bói là tên một loại chim ăn cá (theo cách gọi của người miền Bắc), còn gọi là chim Bói Cá. Sau khi bay lượn bắt cá trên đầm, chim thường tụ tập, nghỉ ngơi trên các mỏm đá, cụm đá có hình giống như ngọn tháp nên dân gian gọi là tháp Thầy Bói. Không rõ thuyết nào đúng, nhưng tháp Thầy Bói nhô lên giữa đầm như một hòn non bộ làm cho cảnh quan thêm phần sinh động, hấp dẫn.

Cảnh quan thiên nhiên ấy tạo nên bức tranh sơn thủy hữu tình, thắng cảnh Thị Nại đã được nhân dân đúc kết thành câu ca dao: Bình Định có núi Vọng Phu/Có Đầm Thị Nại có Cù lao Xanh…

Vì là túi nước của hai con sông, nên đầm Thị Nại có môi trường ổn định, giàu dinh dưỡng, thủy hóa thích hợp nên hải sản ở đây cũng phong phú và đa dạng. Ngoài tôm, cua và rong câu để xuất khẩu… nổi tiếng nhất là nước mắm Vạn Gò Bồi, đó là sản phẩm có hương vị đặc trưng của địa phương mà không nơi nào có được.

Nước mắm Vạn Gò Bồi được làm từ cá nục gai và cá nục vọng, loài cá này chỉ có duy nhất sống trong đầm Thị Nại. Nhà thơ Xuân Diệu khi hồi tưởng nhớ về quê ngoại không thể nào quên được: “Ôi, tôi mang sẵn cất sâu thay/ Từ lúc má tôi đẻ tôi ra ở Vạn Gò Bồi làm nước mắm/ Một hạt muối trong tim dể mặn với tất cả những gì đằm thắm...”.

Đầm có diện tích rộng lớn, quanh năm nước xanh biếc, được dãy Phương Mai che chắn gió bão, Thị Nại rất phù hợp với phát triển những môn thể thao dưới nước và du lịch nghỉ dưỡng. Hiện nay, phía bên bờ bán đảo Nhơn Hội đã triển khai những dự án khu vui chơi và nghỉ dưỡng. Hy vọng một ngày không xa, Thị Nại sẽ là điểm đến hấp dẫn với du khách trong và ngoài nước.

Ngọc Tuấn