Sự phát triển bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hội đang tạo ra những thay đổi chưa từng có đối với hoạt động báo chí. Từ khâu thu thập, xử lý đến lan tỏa thông tin, mọi quy trình đều được rút ngắn đáng kể nhờ công nghệ. Chỉ trong vài giây, AI có thể tổng hợp dữ liệu, viết một bản tin ngắn; chỉ bằng một cú chạm, thông tin có thể lan truyền đến hàng triệu người.
Trong bối cảnh đó, báo chí chính thống không còn là lực lượng duy nhất đưa tin nhanh. Thậm chí, nhiều sự kiện xuất hiện trên mạng xã hội trước khi được các cơ quan báo chí đăng tải. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với người làm báo: Nếu tốc độ không còn là lợi thế tuyệt đối, đâu sẽ là giá trị cốt lõi giúp báo chí khẳng định vai trò của mình?
Để tìm lời giải cho câu hỏi này, chúng tôi đã trao đổi với những nhà báo thuộc các thế hệ khác nhau, đang công tác trong các lĩnh vực báo chí điều tra, nội chính và thời sự. Từ trải nghiệm nghề nghiệp và thực tiễn tác nghiệp, họ cùng chia sẻ một quan điểm chung: Công nghệ có thể giúp báo chí nhanh hơn, nhưng chiều sâu vẫn là giá trị làm nên sức sống và sự khác biệt của báo chí chuyên nghiệp.
Chiều sâu của báo chí được tạo nên từ những bước chân của phóng viên trên hiện trường
Nhà báo Ngô Khắc Lịch, phóng viên Báo Công an nhân dân, bén duyên với nghề báo từ những năm còn ngồi trên giảng đường đại học. Anh nhớ lại, đó là thời điểm máy tính cá nhân còn là tài sản xa xỉ, báo điện tử chưa phổ biến như hiện nay. Không có điều kiện sở hữu máy tính riêng, mỗi bài viết sau khi hoàn thành đều được anh nắn nót viết bằng tay trên những trang giấy.
Để gửi được tác phẩm đến tòa soạn, anh phải tranh thủ mang bản thảo ra các tiệm internet, tự gõ lại thành văn bản điện tử, lưu vào thẻ nhớ rồi in ra giấy A4. Những phong bì chứa đựng niềm đam mê và khát vọng nghề nghiệp ấy sau đó lại được gửi đi qua đường bưu điện, lặng lẽ vượt hàng trăm cây số đến tòa soạn.
Mỗi bài báo đăng tải thời ấy không chỉ là thành quả của lao động sáng tạo, mà còn là kết tinh của sự kiên trì, lòng yêu nghề và những nỗ lực vượt qua khó khăn của một người trẻ mang trong mình giấc mơ làm báo.
Trong thời đại AI có thể viết tin trong vài giây, và mạng xã hội có thể lan truyền thông tin đến hàng triệu người chỉ bằng một cú chạm, chiều sâu của báo chí không nằm ở việc đưa tin nhanh hơn, mà nằm ở khả năng đi xa hơn những gì đang hiển hiện.
AI có thể tổng hợp dữ liệu, mạng xã hội có thể tạo ra vô số dòng trạng thái, thế nhưng báo chí vẫn có một sứ mệnh riêng. Đó là xác minh sự thật, lý giải bản chất vấn đề và đặt con người vào trung tâm của câu chuyện. Một thông tin trên mạng có thể cho biết điều gì đã xảy ra, còn báo chí cần trả lời thêm vì sao nó xảy ra? ai chịu tác động? và xã hội cần rút ra điều gì từ đó?..
“Chiều sâu của báo chí được tạo nên từ những bước chân của phóng viên trên hiện trường, từ những cuộc gặp gỡ với nhân vật, từ sự kiên trì lần tìm hồ sơ, dữ liệu và những góc khuất chưa được kể. Đó là khả năng phát hiện những điều nhỏ bé nhưng có ý nghĩa lớn đối với cộng đồng, và là sự đồng cảm đủ sâu để lắng nghe một thân phận và sự tỉnh táo đủ lớn để không bị cuốn theo cảm xúc đám đông” Nhà báo Ngô Khắc Lịch chia sẻ.
Trong biển thông tin mênh mông của thời đại số, người đọc có thể dễ dàng tiếp cận tin tức, nhưng ngày càng "khát" những giá trị đáng tin cậy. Vì vậy, chiều sâu của báo chí hôm nay không chỉ là độ dài của bài viết hay số lượng dữ liệu được trích dẫn, hơn thế còn là năng lực biến thông tin thành tri thức, biến sự kiện thành nhận thức và biến những câu chuyện riêng lẻ thành những vấn đề có ý nghĩa đối với xã hội.
Càng nhiều AI, càng nhiều mạng xã hội, báo chí càng cần trở về với những giá trị cốt lõi nhất. Đó là sự thật, trách nhiệm, nhân văn và bản lĩnh độc lập. Bởi cuối cùng, điều khiến một tác phẩm báo chí sống lâu trong lòng công chúng không phải là nó xuất hiện sớm nhất, mà là nó giúp con người hiểu cuộc sống sâu sắc hơn.
Báo chí không chỉ đưa tin mà phải giải thích bản chất vấn đề
Nhà báo Nguyễn Văn Long, đang công tác tại Báo Nông thôn Ngày nay là một trong những nhà báo thuộc thế hệ trẻ hoạt động năng nổ tại khu vực tỉnh Lâm Đồng, theo anh, AI và mạng xã hội đang khiến việc tiếp cận thông tin trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.
"Ngày nay, một sự kiện xảy ra gần như lập tức xuất hiện trên mạng xã hội. Nếu báo chí chỉ dừng ở việc đưa tin đơn thuần thì sẽ rất khó tạo ra sự khác biệt. Độc giả hiện nay không thiếu thông tin. Điều họ cần là sự lý giải, Một bản tin thường trả lời câu hỏi 'điều gì đã xảy ra'. Nhưng báo chí chuyên nghiệp phải đi xa hơn, trả lời được câu hỏi 'vì sao xảy ra' và 'giải quyết vấn đề đó như thế nào'. Đó mới là giá trị mà độc giả cần", nhà báo Văn Long chia sẻ.
Bên cạnh đó, nhà báo Văn Long cho rằng, nhiều tác phẩm báo chí có sức ảnh hưởng lớn không phải vì phát hiện thông tin mới mà vì đã giúp xã hội nhìn rõ bản chất của vấn đề.
"Lấy ví dụ về cải cách hành chính hay những vướng mắc trong giải ngân vốn đầu tư công. Thông tin dự án chậm tiến độ có thể xuất hiện ở nhiều nơi. Nhưng điều quan trọng là báo chí phải chỉ ra nguyên nhân nằm ở đâu, bất cập trong cơ chế nào, trách nhiệm thuộc về ai và cần giải pháp gì để tháo gỡ".
Theo anh, đó cũng là lý do nhiều loạt bài điều tra, phản biện chính sách của báo chí thời gian qua đã tạo ra tác động tích cực, không ít quy định bất cập đã được điều chỉnh sau khi báo chí phản ánh. Nhiều vụ việc tồn tại kéo dài được các cơ quan chức năng vào cuộc xử lý sau khi báo chí liên tục theo dõi và phân tích.
Đối với Báo Thanh tra, nhà báo Văn Long cho rằng lợi thế nằm ở khả năng theo dõi sâu các lĩnh vực thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng chống tham nhũng và kiểm soát quyền lực.
"Nhiều bài viết của Báo Thanh tra không chỉ dừng ở phản ánh hiện tượng mà còn đi sâu phân tích nguyên nhân, lỗ hổng trong công tác quản lý nhà nước. Đây là dạng nội dung rất khó thay thế bằng AI hoặc các nền tảng mạng xã hội", nhà báo Văn Long chia sẻ.
AI có thể hỗ trợ nhà báo, nhưng không thể thay thế nhà báo
Với những phóng viên từng theo đuổi các tuyến bài điều tra tại Tây Nguyên, chiều sâu của báo chí chưa bao giờ đến từ việc ngồi trước màn hình máy tính.
Đó là những ngày bám rừng giữa mưa nguồn, lần theo các điểm nóng phá rừng, khai thác khoáng sản, hay những vùng tái định cư thủy điện còn nhiều bất cập. Có những câu chuyện chỉ hiện ra khi phóng viên thực sự bước vào đời sống của người dân, nghe tiếng cưa máy vọng từ rừng sâu, nhìn những quả đồi bị xẻ nát hay ngồi hàng giờ bên bếp lửa để nghe đồng bào kể về những cánh rừng đang dần biến mất.
AI có thể tổng hợp dữ liệu, nhưng không thể cảm nhận sự im lặng bất thường của một cánh rừng bị “rút ruột”, không thể nhận ra ánh mắt bất an của người giữ rừng, hay sự mệt mỏi của những hộ dân nhiều năm đi gõ cửa khiếu nại.
Cũng chính tại Tây Nguyên, nhiều tuyến bài điều tra về phá rừng, đất đai, thủy điện hay khai thác tài nguyên chỉ thật sự có giá trị khi phóng viên trực tiếp đối diện với hiện trường, với những hồ sơ chồng chất và với cả những áp lực vô hình trong quá trình tác nghiệp. Bởi cuối cùng, chiều sâu của báo chí không được tạo nên từ số lượng dữ liệu mà công nghệ xử lý được, mà từ khả năng nhìn thấy những điều đang bị che khuất phía sau dữ liệu ấy.
Nhà báo Chu Quốc Hùng, một phóng viên thường trú của TTXVN có hàng chục năm lăn lộn tại các vùng rừng núi từ Tây Bắc đến Tây Nguyên. Vốn là phóng viên thuộc thế hệ “đã cũ” với 25 năm cầm bút, nên khá bảo thủ khi lựa chọn trí tuệ nhân tạo với cách viết truyền thống để thực hiện 1 sản phẩm báo chí. Anh nhìn nhận AI là công cụ hỗ trợ rất hiệu quả cho hoạt động báo chí, nhưng không phải là yếu tố quyết định chất lượng tác phẩm. Theo anh, AI đang giúp phóng viên xử lý rất nhiều công việc mang tính kỹ thuật một cách nhanh nhất, nhưng lựa chọn AI trong trường hợp nào cũng là việc nên xem xét kỹ lưỡng, căn cứ vào tình hình thực tế.
"Hiện nay, AI có thể hỗ trợ phiên âm phỏng vấn, tổng hợp dữ liệu, dịch thuật, gợi ý tiêu đề, thậm chí xây dựng những bản tin ngắn trong vài phút. Điều này giúp nhà báo tiết kiệm được rất nhiều thời gian. Nhưng lựa chọn này chỉ nên áp dụng khi thực hiện các tin, bài trong tình trạng khẩn cấp, mang tính thời sự cao. Và phải cung cấp đầu vào cho AI đủ các thông tin đáng tin cậy".
Tuy nhiên, theo anh Hùng, vấn đề không nằm ở công nghệ, mà nằm ở cách con người sử dụng công nghệ.
"Nếu dùng AI chỉ để sản xuất nhiều nội dung hơn thì báo chí có thể ngày càng nông. Nhưng nếu dùng AI để tiết kiệm thời gian cho các công việc kỹ thuật và dành phần thời gian đó để điều tra, xác minh, tiếp xúc thực tế thì chất lượng báo chí sẽ được nâng lên".
Theo anh Chu Quốc Hùng, điều AI chưa thể thay thế là trải nghiệm hiện trường và nội dung chính mà người phóng viên cần tìm hiểu theo ý đồ của mình.
"AI không thể đến hiện trường một vụ sạt lở để cảm nhận nỗi đau của người dân. AI không thể ngồi hàng giờ với người khiếu kiện để hiểu câu chuyện phía sau một lá đơn. AI càng không thể thay thế trực giác nghề nghiệp của phóng viên trong việc phát hiện vấn đề. Và điều đáng nói, 1 bài báo, nhất là dạng bài phóng sự, điều tra, phân tích… thì thành công nằm ở cái hồn của bài báo, bởi văn phong của người viết, bởi cái “tôi” của phóng viên. Nếu lợi dụng AI để làm thay công việc của phóng viên, thì sản phẩm có được là loạt bài đều tăm tắp, chuẩn chỉnh về ngôn ngữ, ngăn nắp về cấu trúc, không hề mắc lỗi chính tả, nhưng sẽ thiếu đi cái hồn cốt, cái sâu lắng rất riêng của mỗi tác giả. Điểm này dù AI có thông minh đến đâu cũng không thể bắt chước được, bởi sự bắt chước đó sẽ gượng gạo, khô cứng. Sẽ không còn cái thời kỳ mà những độc giả quen thuộc của một tờ báo, chỉ cần đọc bài, chưa cần nhìn tên đã nhận ra tác giả của bài đó là ai…”
Anh Chu Quốc Hùng cho rằng, tương lai của báo chí không phải cuộc cạnh tranh giữa con người và trí tuệ nhân tạo. "Đó là cuộc cạnh tranh giữa nội dung có chiều sâu và nội dung hời hợt".
Đối với những lĩnh vực như thanh tra, phòng chống tham nhũng, giám sát việc thực thi chính sách hay bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, anh cho rằng vai trò của nhà báo vẫn không thể thay thế.
"Những tuyến bài điều tra, những hồ sơ khiếu nại kéo dài hay những vấn đề liên quan đến trách nhiệm công quyền đòi hỏi sự dấn thân, bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp. Đây là những yếu tố mà công nghệ không thể tạo ra".
Chiều sâu là giá trị không thể đánh mất
Công nghệ đang giúp báo chí nhanh hơn, thuận tiện hơn và tiếp cận công chúng hiệu quả hơn. Nhưng trong một thế giới mà thông tin xuất hiện dày đặc từng giây, giá trị của báo chí không chỉ nằm ở tốc độ, kỹ thuật hoặc công nghệ.
Điều làm nên sức sống của báo chí vẫn là khả năng “chạm” tới trái tim của công chúng, năng lực phản biện, phát hiện những nhân tố mới và đấu tranh không khoan nhượng với cái ác, cái xấu đang tồn tại trong xã hội.
Theo nhà báo Vũ Đình Đông – Báo Quân đội Nhân dân, AI có thể thay đổi cách làm báo, nhưng không thể thay thế những giá trị cốt lõi của nghề báo. Có thể AI sẽ viết một bản tin thậm chí một bài báo nhanh hơn con người, mạng xã hội sẽ phát tán thông tin với tốc độ mà báo chí truyền thống khó theo kịp.
Thế nhưng, AI mãi chỉ là công cụ tổng hợp, phân tích những cái đã có sẵn, AI không thể tự mình phát hiện ra đề tài mới, không thể đi tới vùng sâu, ghi nhận hiện trường, phỏng vấn nhân vật và kể lại những câu chuyện làm lay động trái tim bạn đọc. AI dù có nhanh và “khôn” như thế nào cũng không thể mang lại dấu ấn cá nhân trong mỗi tác phẩm báo chí, không thể mang lại cảm xúc và những điều mới lạ, độc đáo, khác biệt như một phóng viên.
Nhà báo Vũ Đình Đông nhấn mạnh, việc lạm dụng AI hoặc quá đề cao nó không chỉ khiến khả năng sáng tạo của người làm báo bị thui chột, mà còn dẫn tới tình trạng tác phẩm báo chí trở thành sản phẩm được sản xuất đồng loạt với văn phong, ngôn ngữ, mô-tip giống nhau.
Trong thời đại số, khi mọi người đều có thể trở thành người đưa tin, thì chiều sâu chính là điều giúp báo chí chuyên nghiệp tiếp tục khẳng định vai trò và vị thế của mình. Tất nhiên, việc nắm và sử dụng công nghệ là rất quan trọng đối với nhà báo, nhưng việc sử dụng AI và các công nghệ một cách khôn ngoan đó mới thực sự là điều mà nhà báo cần hướng tới. Đó không chỉ là trách nhiệm với nghề nghiệp, mà còn là trách nhiệm đối với xã hội và niềm tin của công chúng.
