(Thanh tra) - Lũy kế 9 tháng năm 2026, giá trị xuất khẩu các mặt hàng nông sản đạt 29,28 tỷ USD, tăng 3,1%, nhưng chặng cuối năm đòi hỏi ngành nông nghiệp phải nâng chất lượng, chế biến sâu và mở rộng thị trường.
Để nâng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế, nông nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tăng sản lượng sang gia tăng giá trị thông qua hoàn thiện chuỗi sản xuất, chế biến, logistics và đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu.
Trong nhóm nông sản, riêng ngành hàng rau quả là mặt hàng tăng trưởng nổi bật, đạt gần 7,35 tỷ USD trong 9 tháng, tăng 19,9%. Đáng chú ý, đà tăng không chỉ đến từ việc mở rộng sản lượng mà ngày càng gắn với sự dịch chuyển của nhu cầu thị trường.
Theo đó, Trung Quốc tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm 63% kim ngạch rau quả Việt Nam. Tiếp theo là thị trường Hoa Kỳ (7%) và Hàn Quốc chiếm 3,8%, đứng thứ 3 về thị trường tiếp nhận rau quả Việt Nam.
Sầu riêng vẫn là mặt hàng dẫn dắt ở vị trí dẫn đầu, đến hết tháng 8 đạt khoảng 2,27 tỷ USD, tăng 47,8%, đóng góp đáng kể vào mức tăng của toàn nhóm. Thị trường “đắt hàng” của sầu riêng hàng đầu là Trung Quốc chiếm hơn 95%, tương đương khoảng 1,38 tỷ USD và tăng gần 50%. Cộng thêm việc Ấn Độ chính thức cho phép nhập khẩu sầu riêng tươi của Việt Nam, đang mở thêm một thị trường tiêu thụ lớn cho mặt hàng này.
Ở một số thời điểm, nguồn cung từ các nước cạnh tranh như Thái Lan và Malaysia giảm cũng tạo thêm khoảng trống để sầu riêng Việt Nam gia tăng hiện diện tại thị trường Trung Quốc.
Trong nhóm nông sản, hạt điều và hạt tiêu cũng ghi nhận tăng trưởng giá trị, lần lượt đạt 3,85 tỷ USD (tăng 2%) và 1,4 tỷ USD (tăng 10,2%), nhờ giá xuất khẩu bình quân tăng.
Bên cạnh sầu riêng, hạt điều, hạt tiêu, còn có cơ hội rộng mở cho quả bưởi “xuất ngoại”. Theo ông Nguyễn Đình Tùng - Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, việc mở cửa thị trường thời gian qua đang tạo nền tảng quan trọng cho tăng trưởng. Ông cho rằng bưởi là một sản phẩm có tiềm năng lớn nhờ thời gian bảo quản dài, vùng nguyên liệu ổn định; khi tiếp cận sâu hơn thị trường Trung Quốc, mặt hàng này có thể tạo thêm giá trị đáng kể.
Thực tế, cánh cửa thị trường đang tiếp tục mở, khi bưởi của Việt Nam đã có lô hàng đầu tiên sang Australia từ tháng 4/2026; Việt Nam và Trung Quốc đã ký nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với bưởi và chanh tươi; Nhật Bản đang xem xét mở cửa với bưởi…
Như vậy, lợi thế của ngành rau quả hiện nay không chỉ nằm ở một vài mặt hàng tỷ USD, mà ở việc danh mục sản phẩm và thị trường đang được mở rộng đồng thời.
Trong bối cảnh dư địa nâng cao năng suất ngày càng thu hẹp và yêu cầu từ thị trường quốc tế ngày càng khắt khe, các chuyên gia nhìn nhận, ngành nông nghiệp cần chuyển từ tư duy sản lượng sang gia tăng giá trị trên toàn bộ chuỗi sản xuất và xuất khẩu.
Theo TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên Môi trường TPHCM, tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong tổng thu nhập quốc nội đang giảm dần qua các năm, từ 12,34% năm 2024 xuống 11,2% năm 2025 và dự kiến còn khoảng 10,38% trong năm 2026. Thực tế này cho thấy nông nghiệp cần được phát triển theo tư duy kinh tế, tạo thêm giá trị thay vì chỉ tập trung mở rộng sản lượng.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch Tập đoàn Nam Miền Trung cho rằng, dù nông nghiệp đã đạt kim ngạch xuất khẩu khoảng 70 tỷ USD, tỷ trọng của ngành nông nghiệp trong nền kinh tế vẫn tiếp tục giảm. Nguyên nhân xuất phát từ ba điểm nghẽn cần tháo gỡ, trong đó quy hoạch đất đai và quy hoạch sản phẩm còn thiếu ổn định khiến sản xuất nhiều thời điểm chạy theo biến động giá, dẫn đến mất cân đối cung - cầu.
Thực tế từ mặt hàng sầu riêng, khi chuyển từ giai đoạn tăng trưởng nóng sang phải “giải cứu”, cho thấy quy hoạch vùng trồng cần gắn chặt hơn với dự báo nhu cầu thị trường. Cùng với đó, việc tăng cường vai trò của tham tán nông nghiệp tại các thị trường lớn cũng được xem là giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin và định hướng sản xuất hiệu quả hơn.
Để hoàn thành mục tiêu đề ra trong năm 2026, ba tháng cuối năm, ngành nông nghiệp cần xuất khẩu thêm khoảng 17,91 tỷ USD, tương đương bình quân 5,97 tỷ USD mỗi tháng. Với kết quả hiện tại, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá kim ngạch cả năm vẫn có khả năng đạt hoặc vượt mục tiêu nếu những nhóm hàng chủ lực tiếp tục giữ được nhịp tăng và thị trường không xuất hiện biến động lớn.
Song song với cơ cấu lại sản phẩm, đa dạng hóa thị trường tiếp tục được xác định là hướng đi quan trọng. Ngành nông nghiệp đang đặt mục tiêu khai thác tốt hơn các thị trường châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia; đồng thời mở rộng dư địa tại Trung Đông, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh… đối với các mặt hàng Việt Nam có lợi thế như gạo, cà phê, hồ tiêu, rau quả chế biến, thủy sản và sản phẩm chăn nuôi.
Với mục tiêu tăng trưởng GDP toàn ngành 4% và kim ngạch xuất khẩu trên 74 tỷ USD trong năm 2026, chặng cuối năm sẽ là giai đoạn quan trọng để kiểm chứng khả năng chuyển dịch của ngành nông nghiệp. Tăng kim ngạch vẫn là mục tiêu trước mắt, nhưng về dài hạn, sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng, chế biến sâu, thương hiệu và khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường quốc tế.
