Ông Bùi Văn Xuyền cho rằng, đầu tư dự án BOT hiện không có sự minh bạch, chỉ chăm chăm lợi ích của doanh nghiệp, không nghĩ tới lợi ích của Nhà nước và người dân, dân kêu nhiều vì phí cao. Ảnh: Thảo Nguyên

+ Kết quả kiểm tra, giám sát đột xuất của Tổng cục Đường bộ tại trạm thu phí BOT Pháp Vân - Cầu Giẽ thì số tiền thu được mỗi ngày lên tới gần 2 tỷ đồng, cao hơn nhiều so với con số 1,2 tỷ được tiết lộ trước đó. Ông nghĩ gì về câu chuyện này?

Đúng là việc thu phí tại các trạm BOT hiện nay, trong đó gồm cả trạm BOT Pháp Vân - Cầu Giẽ đang gây bức xúc trong dư luận. Thậm chí, dư luận đặt câu hỏi có hay không lợi ích nhóm trong việc đầu tư, thu phí BOT. Chính vì vậy, đầu tư và thu phí BOT đã được đưa vào dự kiến chương trình giám sát của Quốc hội năm 2017, cho thấy sự quan tâm của các đại biểu Quốc hội về vấn đề này. Bản thân tôi cũng chọn việc này là một trong những vấn đề Quốc hội sẽ giám sát vào năm tới.

Không thể phủ nhận các dự án BOT đem lại bộ mặt mới cho cơ sở hạ tầng hiện nay. Nhưng câu hỏi đặt ra là tại sao các nhà đầu tư chỉ thích và “đổ xô” đầu tư vào đường bộ, trong khi đường sắt, đường thuỷ... trong tình trạng “ế” ẩm? Rồi chuyện phí BOT thu quá cao, có sự tận thu phí hay không khi “chặn” đường, “chặn” cầu của dân, buộc họ phải đi qua những đoạn đường thu phí? Cũng như nhiều vấn đề thiếu minh bạch trong đầu tư BOT... khiến người dân và dư luận bức xúc.

Bão lãnh dự án BOT tiềm ẩn và trực tiếp làm tăng nợ công

Hiện trên cả nước có 96 trạm thu phí BOT, quy hoạch đến năm 2020 sẽ tăng lên 102 trạm thu và đến năm 2030 sẽ là 121 trạm thu phí BOT. Theo Ủy ban Thường vụ Quốc hội, thời gian qua, việc đầu tư, xây dựng và khai thác các công trình BOT đã gây ra nhiều bất cập, gây bức xức trong nhân dân. Tập trung vào một số vấn đề như thu phí cao làm tăng giá cước vận tải; thu phí không đúng dự án đầu tư, thu bù cho các dự án khác; người dân bị ép buộc, thiếu sự lựa chọn cho người dân và doanh nghiệp khi không có nhu cầu sử dụng dự án BOT; việc bố trí quá nhiều trạm thu phí không đúng khoảng cách theo quy hoạch, gây ùn tắc giao thông, dự án chưa đảm bảo tiêu chuẩn thu phí BOT…

Đặc biệt, phần lớn các dự án BOT được thực hiện trong thời gian vừa qua chủ yếu là do nguồn vốn vay từ ngân hàng, một số lớn dự án được Chính phủ bảo lãnh. Mà bản chất việc bảo lãnh này tạo ra nghĩa vụ nợ tiềm ẩn và trực tiếp làm tăng nợ công. Trách nhiệm cuối cùng của khoản vay vẫn thuộc về Nhà nước, không đúng với mục đích ban đầu là chuyển dịch trách nhiệm từ Nhà nước sang khu vực tư nhân.

+ Quốc hội sẽ thực hiện quyền giám sát đối với việc đầu tư, thu phí BOT ở những khía cạnh cụ thể nào, thưa ông?

Trước hết phải có quy hoạch đầy đủ tầm quốc gia đối với các dự án đầu tư BOT, nhất là các dự án đầu tư đường bộ. Nếu không có quy hoạch cụ thể, rõ ràng và minh bạch thì vẫn sẽ còn tình trạng người dân bức xúc không có đường để đi. Ngân sách Nhà nước tiền thuế của dân đầu tư vào đâu, làm gì? Thuế bảo trì đường bộ thu rồi làm gì? Minh bạch, hiện chưa làm được.

Cho nên phải minh bạch từ đấu thầu BOT. Một suất đầu tư trên 1 km đường là bao nhiêu? Nếu công khai sẽ tính toán và so sánh được giữa các vùng miền, khu vực, thế giới, từ đó người dân cũng có thể giám sát. Rồi thu phí hàng ngày, hàng năm, thu trong bao lâu thì hoàn vốn? Hoạt động sản xuất kinh doanh không minh bạch dẫn tới tham ô, tiêu cực thì phải chấn chỉnh lại quản lý và công khai…

Doanh nghiệp huy động được vốn là tốt nhưng vốn ấy có đúng bản chất không? Là vốn vay ngân hàng hay vốn bảo lãnh Chính phủ, thu công khai minh bạch như thế nào? Hoàn vốn ra sao? Phải có sự quản lý và điều tiết của Nhà nước về mức thu phí, không thể để tình trạng doanh nghiệp kêu lỗ, khó khăn là lại đề xuất tăng thu hoặc tự ý tăng thu như trường hợp vừa qua báo chí phản ánh.

+ Ông suy nghĩ sao khi chủ đầu tư các dự án cho rằng “bỏ vốn vào BOT cũng chỉ lấy công làm lãi”?

Đó là theo quan điểm của một nhà đầu tư, chủ doanh nghiệp. Với doanh nghiệp thì đúng là làm gì, đầu tư vào đâu cũng phải nghĩ tới doanh thu, lợi nhuận. Vì sao các nhà đầu tư chỉ “xếp hàng” xin làm BOT đường bộ, trong khi đường sắt, đường thuỷ mời mãi cũng chẳng có ai ngó ngàng tới? Rõ ràng họ thấy có lợi thì mới đổ vốn vào làm.

Vốn làm BOT chủ yếu là vay ngân hàng, vốn bảo lãnh Chính phủ, chứ không phải vốn trực tiếp của chủ đầu tư. Đồng ý, doanh nghiệp không đủ vốn có thể đi vay ngân hàng, nhưng phải tính tới lợi ích của Nhà nước và người dân. Nhưng ở đây có chuyện không có sự minh bạch, chỉ chăm chăm lợi ích của doanh nghiệp, không nghĩ tới lợi ích của Nhà nước và người dân, dân kêu nhiều vì phí cao.

Cho nên phải nâng cấp nghị định thành luật, quy định cụ thể, chi tiết về việc đầu tư dự án BOT. Có công khai, minh bạch thì dù có phải trả phí, người dân họ cũng cảm thấy hài lòng, sẵn sàng bỏ tiền, chứ không phải sự bức xúc như hiện giờ.

Đề xuất giảm 10 - 20% phí BOT

Thứ trưởng Bộ Tài chính Vũ Thị Mai cho biết, Bộ đã có văn bản báo cáo Thủ tướng, đề xuất cụ thể phương án giảm phí BOT. Bộ Tài chính đề xuất giảm 10-15% mức thu đối với phương tiện nhóm 4 (xe có trọng tải từ 10 tấn đến dưới 18 tấn; xe chở hàng bằng container 20 feet) và nhóm 5 (xe tải trọng từ 18 tấn trở lên, xe chở hàng container 40 feet) của các trạm (29 trạm) có mức thu tối đa khung tại Thông tư 159.

Đồng thời, giảm 10 - 20% mức phí đối với phương tiện nhóm 1 và nhóm 2 của 5 trạm có thu cao nhất. Cụ thể, mức thu với các phương tiện nhóm 1 ở mức 45.000 đồng và 60.000 đồng với nhóm 2 trong khi ở những trạm khác có mức thu lần lượt là 35.000 đồng và 50.000 đồng.

Mới đây nhất, Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ đã giao Bộ Tài chính khẩn trương lấy ý kiến của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tư pháp, các địa phương liên quan và các nhà đầu tư có dự án BOT cầu đường bộ để tổng hợp báo cáo Chính phủ trong tháng 8/2016. Theo Thứ trưởng, hiện Bộ Tài chính đang tập hợp các ý kiến về đề xuất này, trong tháng 8 sẽ trình Thủ tướng Chính phủ theo đúng yêu cầu.

Thảo Nguyên