Hà Nội có 1.350 làng nghề và làng có nghề truyền thống chứa đựng bản sắc văn hóa phong phú và có giá trị kinh tế cao, trong đó có làng hương Quảng Phú Cầu (xã Ứng Thiên). Ảnh: HH

Đây không chỉ là khát vọng nâng tầm đời sống kinh tế, văn hóa và du lịch của Hà Nội, mà còn là bước đi cụ thể, trực tiếp hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới sáng tạo, đưa văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển mũi nhọn của đất nước.

Kho tài sản di tích… vô giá

Hà Nội mang trong mình gia tài vô giá với 6.489 di tích, trong đó có 3 di sản được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại cùng 1 di sản tư liệu thế giới.

Tại Thủ đô ngàn năm văn hiến, mỗi địa danh, mỗi góc phố, mỗi công trình đều mang trong mình một câu chuyện lịch sử và một hệ giá trị văn hóa riêng biệt, tạo nên sức hút đặc trưng.

Bên cạnh đó, Hà Nội còn có mạng lưới 1.350 làng nghề và làng có nghề truyền thống chứa đựng bản sắc văn hóa phong phú và có giá trị kinh tế cao.

Tuy nhiên, một thực tế khách quan cần nhìn nhận là không ít không gian hiện vẫn đang trong tình trạng sử dụng cầm chừng, bị bỏ quên, hoặc chỉ phát huy công năng vào một vài dịp lễ hội.

Đánh giá về thực trạng này, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, Kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào đã chỉ ra rằng nhiều không gian sáng tạo hiện nay vẫn tồn tại như những “ốc đảo” đơn lẻ, hoặc vẫn “tự bơi” giữa rào cản về cơ chế, tài chính và mô hình vận hành.

Trong khi đó, có thể thấy, hiện nay thành phố hoàn toàn không thiếu ý tưởng, không thiếu không gian và càng không thiếu những con người đam mê cống hiến, nhưng khoảng cách từ bản phác thảo trên giấy đến hiện thực sinh động ngoài đời thực vẫn còn là một “khoảng trống” cần khỏa lấp.

Xuất phát từ thực tế ấy, vào trung tuần tháng 7 vừa qua, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã phối hợp với Tạp chí Kiến trúc khởi động Chương trình Phát triển hạ tầng sáng tạo và Cuộc thi Thiết kế không gian sáng tạo 2026 với chủ đề “Hà Nội: Đánh thức không gian đô thị”.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, sự kiện đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ trong tư duy quản lý và phát triển. Không chỉ tổ chức các hoạt động bề nổi mang tính phong trào theo mùa lễ hội, chương trình hướng tới xây dựng một nền tảng hạ tầng vững chắc, lâu dài cho sáng tạo.

Nhìn rộng hơn, đây là hành động quyết liệt của Hà Nội nhằm cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó xác định đổi mới sáng tạo chính là động lực phát triển mới, mang tính đột phá của đất nước trong giai đoạn hiện nay.

Vượt khỏi ranh giới bản vẽ, kiến tạo hệ sinh thái thực tiễn

Theo các chuyên gia văn hoá, đổi mới sáng tạo phải tạo ra giá trị mới thiết thực; công trình sau khi cải tạo phải tự nuôi dưỡng, duy trì sức sống thông qua các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, du lịch hay giáo dục...

Tư duy thực tiễn này đã được Hà Nội cụ thể hóa qua dự án “Ngỡ ngàng Hà Nội” - Kết nối nghệ thuật các không gian công cộng do Phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chủ trì.

Hà Nội tái hiện làng nghề truyền thống tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh: HH

Thay vì dồn lực đầu tư cho những khối bê tông mang tính biểu tượng đơn thuần, dự án đã chọn cách tiếp cận mới, len lỏi vào 46 điểm nghệ thuật đường phố, phân bổ theo 5 nhóm không gian: Di sản, Kẻ chợ, Tương lai, Sinh thái và Cộng đồng.

Từ khu vực sầm uất như chợ Đồng Xuân, kiến trúc độc đáo của tháp nước Hàng Đậu, đến các khu vực gầm cầu hay bãi giữa sông Hồng, nghệ thuật sẽ hiện diện một cách tự nhiên trong đời sống thường nhật, từng bước biến Hà Nội thành một "bảo tàng mở".

Đồng hành cùng định hướng đó, dự án “Summer Camp Re: Craft 2026 - Làng nghề tái sinh" - nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, cũng mang đến những góc nhìn mới mẻ qua lăng kính người trẻ, đặt ra những câu hỏi mang tính thời đại về cách di sản tiếp tục được thực hành và lan tỏa.

Đưa văn hóa thành sức mạnh mềm

Hành trình khơi dậy và "đánh thức" không gian đô thị của Hà Nội thời gian gần đây đã cho thấy, thành phố đang triển khai thực hiện quyết liệt các chủ trương lớn của Đảng, đặc biệt là tinh thần cốt lõi của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

Việc chuyển hóa di sản thành nguồn lực dữ liệu, tri thức số và tài sản trí tuệ không chỉ là xu thế mà là yêu cầu tất yếu để phát huy tối đa sức mạnh mềm quốc gia.

Phân tích về những rào cản trong quá trình chuyển hoá, chuyên gia văn hoá Viện nghiên cứu văn hóa Thăng Long nhận định, nguyên nhân gốc rễ không nằm ở việc thiếu hụt di sản hay cạn kiệt tiềm năng sáng tạo.

“Điểm nghẽn” lớn nhất là chúng ta chưa hình thành được một hệ sinh thái đủ mức độ hoàn chỉnh và đồng bộ để chuyển hóa di sản thành dữ liệu, từ dữ liệu trở thành tài sản mang lại giá trị kinh tế thực thụ.

Đã đến lúc hệ thống quản lý cần thay đổi triệt để phương thức, chuyển từ tư duy “số hóa để lưu giữ” sang “số hóa để kết nối, sáng tạo và phát triển”.

Khi nút thắt này được tháo gỡ, di sản sẽ vươn mình thoát khỏi vai trò là ký ức thụ động của quá khứ, vươn lên thành nguồn lực trực tiếp đóng góp cho nền kinh tế số.

Việc này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ về mặt thể chế pháp luật, chính sách đầu tư tài chính và các cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ chặt chẽ.

Nhận thức rõ vai trò đầu tàu, Hà Nội đang chứng minh tinh thần tiên phong bằng những hành động cụ thể nhằm lấp đầy các "khoảng trống" về cơ chế, chính sách.

Điển hình là việc HĐND thành phố Hà Nội đã ban hành 7 nghị quyết trong lĩnh vực văn hóa, thể thao, tạo lập một hành lang pháp lý vững chắc, minh bạch cho việc xã hội hóa các nguồn lực và phát triển mạnh mẽ kinh tế đêm.

Thành phố đặt ra mục tiêu: Cam kết dành trên 4% tổng chi ngân sách hằng năm đầu tư cho văn hóa, đồng thời phấn đấu đưa ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 9% vào GRDP.

Việc phê duyệt các đề án phát triển trung tâm công nghiệp văn hóa tại khu vực Cửa Nam và Đồng Xuân - Bắc Qua đã tạo tiền đề quan trọng cho sự bứt phá.

Lãnh đạo ngành văn hóa Thủ đô cũng khẳng định rõ định hướng coi văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần nguồn vốn đầu tư mà chính là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và động lực đảm bảo sự phát triển bền vững của thành phố.

Thành phố xác định mục tiêu đến năm 2030 kiến tạo thành công một hệ sinh thái văn hóa - sáng tạo vừa đậm đà bản sắc, vừa hiện đại mang tầm vóc quốc tế; tiến tới năm 2045 vươn mình trở thành trung tâm văn hóa, nghệ thuật lớn của khu vực và thế giới.

Khi thể chế chính sách, nền tảng công nghệ và nguồn lực con người được kết nối một cách đồng bộ, khơi thông mọi điểm nghẽn, sự sáng tạo sẽ không còn là một phong trào bề nổi mà sẽ thực sự bám rễ sâu vào mọi mặt của đời sống.