Tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp” do Hội đồng Lý luận Trung ương phối hợp với Thành ủy Hà Nội, Thành ủy TPHCM tổ chức sáng 17/6, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương đã có bài phát biểu đề dẫn quan trọng.

Vai trò, vị thế và trách nhiệm của cấp xã được nâng tầm rõ rệt

Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã góp phần giảm đáng kể tầng nấc trung gian trong tổ chức và vận hành chính quyền địa phương.

Sau sắp xếp, cả nước từ 64 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương giảm còn 34; không còn cấp chính quyền trung gian là cấp huyện; hệ thống chính quyền cơ sở được tổ chức từ hơn 10.000 xã, phường còn 3.321 xã, phường, đặc khu.

Đặc biệt, nhiều thủ tục, quy trình trước đây phải qua cấp huyện nay được xử lý trực tiếp hơn giữa tỉnh và xã. Qua đó, rút ngắn thời gian giải quyết công việc, giảm chi phí hành chính, hạn chế xin ý kiến nhiều vòng, giảm nguy cơ nhũng nhiễu và tăng trách nhiệm của người đứng đầu.

GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương. Ảnh: Minh Nguyệt

Đáng chú ý, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh, sắp xếp đơn vị hành chính không chỉ là thay đổi địa giới, mà còn là tổ chức lại không gian phát triển, mở rộng không gian phát triển cho các địa phương.

Mặt khác, vai trò, vị thế và trách nhiệm của cấp xã được nâng tầm rõ rệt. Cấp xã đang chuyển từ vị trí “cuối tuyến hành chính” sang “tuyến đầu quản trị và phục vụ”; tỉnh gần cơ sở hơn, xã gần dân hơn, chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước đến với người dân nhanh hơn, trực tiếp hơn.

GS.TS Nguyễn Xuân Thắng cho rằng, vai trò lãnh đạo của cấp ủy Đảng được nâng lên, nhất là cấp ủy cấp xã; thực hiện hiệu quả phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân quản trị và dân thụ hưởng; dựa vào Nhân dân để xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh toàn diện từ cơ sở.

Kiểm soát quyền lực, phòng ngừa lạm quyền

Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, một năm là khoảng thời gian chưa đủ dài, chưa thể đáp ứng đầy đủ các yêu cầu để bộ máy mới đi vào vận hành đồng bộ, thông suốt.

Trong đó, sự chuyển đổi về tổ chức bộ máy ở một số nơi chưa đi liền với chuyển đổi tương ứng về tư duy và năng lực vận hành. Bộ máy đã chuyển sang mô hình hai cấp, nhưng cách thức chỉ đạo, phân công, kiểm tra ở nhiều nơi vẫn còn mang dấu ấn của mô hình cũ, quan liêu, ỷ lại, không dám đưa ra quyết định.

Một số cấp ủy, chính quyền cơ sở còn nặng tâm lý chờ đợi, xin ý kiến, chưa dám quyết, chưa dám chịu trách nhiệm; phân công công việc có nơi chưa rõ người, rõ việc, rõ nguồn lực, rõ tiến độ, rõ kết quả.

Mặc dù cấp xã được giao nhiều nhiệm vụ hơn, nhưng trên thực tế năng lực thực thi chưa tương xứng. Khối lượng công việc của xã, phường tăng lên rất đáng kể; trong khi đó, đội ngũ cán bộ ở nhiều nơi chưa thích ứng kịp với yêu cầu mới về quản trị địa bàn, quản lý đầu tư, quy hoạch, tài chính - ngân sách, pháp luật, hộ tịch, chuyển đổi số, quản trị dữ liệu và xử lý công việc trên môi trường điện tử.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: Minh Nguyệt

Đáng nói, nhiều xã, phường còn thiếu cán bộ chuyên môn sâu, cán bộ công nghệ số, thiếu nhân lực có năng lực phân tích, tổng hợp, điều phối và giải quyết tình huống phức tạp. Đây là điểm nghẽn lớn đặt ra trong mô hình mới, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhận định.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số chưa theo kịp yêu cầu vận hành của mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Thực tế cho thấy, hạ tầng công nghệ thông tin ở một số địa phương chưa đồng bộ; dữ liệu chưa liên thông; phần mềm quản lý còn phân tán; nhiều quy trình thủ tục vẫn phải kết hợp số hoá với phương thức hành chính truyền thống.

Đặc biệt, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh, cơ chế kiểm soát quyền lực trong vận hành mô hình mới chưa được thiết kế thật sự đầy đủ, đồng bộ. Khi không còn cấp huyện, các cơ chế thanh tra, kiểm tra, hướng dẫn nghiệp vụ, giám sát trách nhiệm và hỗ trợ cơ sở cần được thiết kế lại.

Ngoài ra, khi quyền hạn của cấp xã được mở rộng, yêu cầu kiểm soát quyền lực, phòng ngừa lạm quyền, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính và phát huy giám sát của Nhân dân càng phải được đặt ra nghiêm túc hơn.

Quyền lực trao đến đâu phải kiểm soát đến đó

Từ những thực tiễn trên, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng đề nghị đánh giá khách quan, toàn diện các kết quả bước đầu, những khó khăn, hạn chế, nguyên nhân và bài học kinh nghiệm trong quá trình triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Cụ thể, cần phân tích sâu những vấn đề mới phát sinh về tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền, công tác cán bộ, chuyển đổi số, quản trị địa phương, kiểm soát quyền lực và dân chủ ở cơ sở.

Đặc biệt, cần làm rõ hơn cách thức bảo đảm quyền hạn; phân cấp, phân quyền đi đôi với trao quyền, phân bổ nguồn lực, nâng cao năng lực thực thi và thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm. Ảnh: Minh Nguyệt

“Một yêu cầu rất quan trọng là phân cấp, phân quyền phải gắn với bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Muốn cấp xã chủ động, cần bảo đảm nguyên tắc: giao quyền thực chất, kiểm soát minh bạch, đánh giá bằng kết quả, bảo vệ người làm đúng và xử lý nghiêm người lạm dụng quyền lực. Quyền lực được trao đến đâu phải được kiểm soát đến đó; phân cấp mạnh phải đi liền với kỷ luật, kỷ cương mạnh và giám sát hiệu quả”, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh.

Cùng với đó, xây dựng chính quyền số phải được coi là điều kiện nền tảng để mô hình hai cấp vận hành thông suốt; tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với chính quyền địa phương trong điều kiện mô hình mới; tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy cấp ủy ở địa phương phù hợp với mô hình mới, bảo đảm thống nhất, thông suốt từ Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã, phường, đặc khu.

GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh, sau gần một năm triển khai tổ chức thực hiện, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã khẳng định đây là một quyết định lịch sử đúng đắn của Đảng ta.

Tuy nhiên, cải cách tổ chức mới là điều kiện cần; nâng cao năng lực thực thi mới là điều kiện đủ để mô hình phát huy hiệu quả bền vững. Trọng tâm không chỉ là sắp xếp đúng, mà còn phải vận hành tốt; không chỉ là giao quyền, mà còn phải bảo đảm đủ năng lực, đủ nguồn lực, đủ công cụ và đủ cơ chế kiểm soát để quyền lực được thực thi hiệu quả.