Việt Nam có thứ hạng thấp về công khai ngân sách là do dự thảo ngân sách Nhà nước chưa được đưa ra công chúng để lấy ý kiến trước khi được Quốc hội phê duyệt chính thức. Ảnh: Thảo Nguyên

Người dân khó tiếp cận thông tin ngân sách 

Tại Hội thảo “Tăng cường tiếng nói của cộng đồng và các tổ chức dân sự trong quản lý ngân sách Nhà nước” ngày 30/9, ông Nguyễn Minh Tân, Phó Vụ trưởng Vụ Tài chính - Ngân sách Văn phòng Quốc hội cho biết, trách nhiệm giải trình, công khai, minh bạch ngân sách có nhiều vấn đề đặt ra. Ngay ngân sách cấp xã gần dân nhất, phát huy dân chủ hay không là ở cấp xã. Nhưng trong quá trình thực hiện, việc công khai ngân sách ở cấp xã, sự tham gia của người dân dường như không có. “Chúng tôi tiếp cận thông tin cũng không đầy đủ thì người dân tiếp cận thông tin ngân sách càng khó và rất hạn chế”.

Lý giải nguyên nhân, theo ông Hà Huy Tuấn, Phó Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia, là do thời gian làm việc của Quốc hội ngắn, trong khi muốn xem xét tất cả các vấn đề liên quan đến ngân sách rất khó. Đại biểu Quốc hội lại càng có ít thời gian và chuyên môn để xem xét vấn đề này, trong khi thông tin đến Đại biểu Quốc hội rất tổng hợp, phức tạp. “Nhìn vào báo cáo ngân sách, khó có thể đọc và hiểu hết nếu không có người giải thích”.

Tuy nhiên, ông Tuấn cho rằng, tính thiết thực của “câu chuyện” giải trình, minh bạch, công khai đến dân chúng cần phải bàn. “Thực tế có bao nhiêu người quan tâm đến việc bội chi? Người ta vẫn cảm thấy đây là câu chuyện của các chuyên gia, các nhà chính trị”, ông Hà Huy Tuấn lý giải.

Để tăng cường tính công khai, minh bạch, ông Hà Huy Tuấn nhấn mạnh, báo cáo ngân sách phải bảo đảm tính đơn giản, phổ cập, cụ thể hóa, phù hợp với từng đối tượng, “các văn bản pháp quy phải cụ thể hóa theo từng đối tượng, tạo được cơ chế để người dân có quyền lắng nghe, biết rõ tiền của họ đóng thuế đi đâu, làm gì, sử dụng như thế nào?”. Từ đấy, kết nối được sự thiết thực muốn tham gia, quan tâm của người dân đến ngân sách Nhà nước...

Ông Phan Vinh Quang, Phó Giám đốc Dự án USAID STAR Plus thì cho rằng, minh bạch ngân sách là phải công khai các thông tin có ý nghĩa, kịp thời thông qua hình thức công khai trên Internet với bản báo cáo đầy đủ, dễ hiểu, dễ sử dụng để mọi người dân dễ dàng tiếp cận. Minh bạch ngân sách đóng vai trò quan trọng tăng hiệu quả sử dụng ngân sách, giảm tham nhũng và tăng trách nhiệm giải trình. 

Năm 2012, chỉ số công khai ngân sách của Việt Nam đã có tiến bộ hơn năm 2010, nhưng vẫn nằm trong nhóm kém vì cung cấp rất ít thông tin ngân sách cho công chúng. Vì thế, theo đề xuất của bà Đặng Ngọc Dung, tư vấn về quản lý tài chính công độc lập, cần có quy định trong Dự thảo Luật Ngân sách sắp tới, việc công bố dự toán ngân sách ra công chúng; thiết lập cơ chế tham vấn, giám sát của người dân trong quá trình lập ngân sách, thực hiện ngân sách phê duyệt, xây dựng chương trình của kiểm toán và phản hồi của Chính phủ, Quốc hội sau tham vấn với người dân. 

Theo bà Dung, thông tin ngân sách công bố cho công chúng là tài liệu trình bày dưới dạng thức đơn giản, không bao gồm hoặc rất ít các thuật ngữ kỹ thuật, nhằm cung cấp cho người dân kế hoạch thu, chi ngân sách trong năm của Chính phủ. “Ngân sách công dân có thể được chuẩn bị dưới nhiều dạng để có thể đăng báo, phát trên đài truyền hình, đài tiếng nói hoặc trình bày trong các cuộc họp cộng đồng”.

Nhiều khoản thu, chi để ngoài cân đối ngân sách

Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. 

Nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan, đơn vị thụ hưởng Ngân sách Nhà nước; quản lý và sử dụng Ngân sách Nhà nước; quy trình lập, chấp hành, quyết toán Ngân sách Nhà nước; tăng cường công khai, minh bạch… được quy định rõ tại Luật Ngân sách được ban hành ngày 16/12/2002 và chính thức có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004.

Sau 9 năm thực hiện, Luật Ngân sách đã bộc lộ những mặt hạn chế, bất cập. Đó là, tính “lồng ghép” của hệ thống ngân sách, trùng lắp giữa ngân sách ngành và ngân sách vùng lãnh thổ; chưa có kế hoạch tài chính trung hạn mà mới chỉ dừng ở dự toán ngân sách theo từng năm, nhất là chưa thấy được nguồn lực tài chính công trong dài hạn. 

Việc phân bổ ngân sách cũng chủ yếu theo yếu tố đầu vào, chưa gắn kết quả sử dụng với kết quả thực hiện nhiệm vụ của đơn vị; hoạch toán thu, chi và mức bội chi ngân sách không hợp lý, không phù hợp với thông lệ quốc tế…

Thực tế cũng cho thấy, nhiều khoản thu, chi đang để ngoài cân đối ngân sách Nhà nước; tình trạng chi, thu, quản lý qua ngân sách Nhà nước vẫn diễn ra như vay về rồi cho vay lại, phát hành trái phiếu chính phủ, công trái, thu xổ số kiến thiết, thu trong lĩnh vực sự nghiệp giáo dục đào tạo, y tế, tài nguyên môi trường… vi phạm nguyên tắc toàn diện, đầy đủ, được Quốc hội chấp thuận. 

Trước những bất cập trong thực thi, việc sửa đổi Luật Ngân sách được đặt ra theo hướng tiếp tục nâng cao vị thế, vai trò của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, phát huy dân chủ trong thảo luận ngân sách; tăng cường phân cấp cho các địa phương, cơ sở. 

Bên cạnh đó, luật sửa đổi sẽ xác định rõ phạm vi ngân sách, phương pháp cân đối thu - chi và bội chi ngân sách; xây dựng kế hoạch tài chính trung và dài hạn, gắn với quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra; đổi mới công tác giám sát, kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện; nâng cao trách nhiệm giải trình của đơn vị sử dụng ngân sách từ công tác lập dự toán đến quyết toán.  

Hướng tới việc tăng cường sự tham gia và vai trò giám sát của người dân, các tổ chức xã hội dân sự trong quản lý ngân sách, bà Ngô Thị Thu Hà, Trưởng ban Điều hành Nhóm Hợp tác Thúc đẩy quản trị và Cải cách hành chính công (GPAR) cho biết, thời gian tới GPAR sẽ phối hợp với một số tổ chức tiến hành tham vấn người dân và chính quyền địa phương tại một số tỉnh, thành phố nhằm góp phần chuyển tải ý kiến của người dân, đặc biệt các nhóm thiệt thòi về Luật Ngân sách sửa đổi tới các nhà hoạch định chính sách. 

Thảo Nguyên