(Thanh tra) - Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp và áp lực suy giảm tài nguyên rừng gia tăng, việc hài hòa giữa phát triển nông nghiệp và bảo vệ rừng đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Tại Đắk Lắk và khu vực Tây Nguyên, những mô hình sinh kế gắn với nông nghiệp bền vững cùng các dự án giảm phát thải đang mở ra hướng đi mới, vừa bảo tồn hệ sinh thái rừng, vừa nâng cao thu nhập cho người dân.
Áp lực sinh kế và bài toán bảo vệ rừng
Những năm gần đây, biến đổi khí hậu cùng áp lực phát triển kinh tế đã đặt ra nhiều thách thức đối với tài nguyên rừng tại khu vực Tây Nguyên. Trong khi nông nghiệp vẫn là nguồn sinh kế chủ yếu của người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, thì việc mở rộng diện tích sản xuất nông nghiệp lại vô tình tạo áp lực lớn lên rừng tự nhiên.
Trong bối cảnh đó, tìm được “tiếng nói chung” giữa phát triển kinh tế nông nghiệp và bảo vệ hệ sinh thái rừng đang trở thành bài toán quan trọng đối với các địa phương.
Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua đã đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế ấn tượng, song điều này cũng kéo theo sự gia tăng đáng kể lượng phát thải khí nhà kính. Nếu như năm 2000, lượng phát thải bình quân đầu người chỉ ở mức 0,79 tấn CO₂ thì đến năm 2018 đã tăng lên 3,81 tấn CO₂. Điều này cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với môi trường và tài nguyên thiên nhiên.
Tại tỉnh Đắk Lắk - một trong những trung tâm sản xuất nông nghiệp lớn của cả nước, tài nguyên rừng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm cân bằng sinh thái, nguồn nước và phát triển bền vững.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, địa phương hiện có gần 780.775 ha rừng và đất lâm nghiệp, với tỷ lệ che phủ rừng đạt hơn 41%. Đây là nguồn tài nguyên quý giá không chỉ của tỉnh mà còn của toàn khu vực Tây Nguyên. Tuy nhiên, rừng Đắk Lắk đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ.
Tình trạng xâm canh, lấn chiếm đất rừng, khai thác lâm sản trái phép cùng những tác động của biến đổi khí hậu đang khiến diện tích và chất lượng rừng có nguy cơ suy giảm. Những áp lực này không chỉ đe dọa hệ sinh thái mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế lâu dài của người dân.
Thực tế tại vùng lõi và vùng đệm của Vườn quốc gia Chư Yang Sin cho thấy rõ những xung đột sinh kế điển hình. Với diện tích gần 60.000 ha, nơi đây được xem là “kho tàng” đa dạng sinh học với 893 loài thực vật và 481 loài động vật, đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ lưu vực sông Sêrêpôk và điều tiết nguồn nước cho khu vực Tây Nguyên.
Tuy nhiên, khu vực vùng đệm của vườn quốc gia hiện có khoảng 90.000 người (thuộc 25 dân tộc sinh sống). Nhu cầu mở rộng đất sản xuất, chăn thả gia súc và duy trì tập quán canh tác truyền thống đã dẫn đến tình trạng lấn chiếm đất rừng và xâm canh diễn ra phức tạp. Bên cạnh đó, một bộ phận người dân vẫn phụ thuộc vào việc khai thác lâm sản hoặc săn bắt trong rừng, gây thêm áp lực cho công tác quản lý và bảo tồn.
Trong bối cảnh đó, việc xây dựng các mô hình sinh kế bền vững gắn với bảo vệ rừng được xem là chìa khóa quan trọng để giải quyết bài toán phát triển lâu dài cho khu vực.
Mở hướng nông nghiệp bền vững gắn với bảo vệ rừng
Tại nhiều địa phương của tỉnh Đắk Lắk, các mô hình nông – lâm kết hợp đang từng bước được triển khai, mang lại những tín hiệu tích cực. Thay vì canh tác đơn cây hoặc mở rộng diện tích nương rẫy, người dân được khuyến khích trồng xen nhiều loại cây trồng có giá trị kinh tế và thân thiện với môi trường dưới tán rừng.
Một ví dụ điển hình là mô hình kinh tế của gia đình ông Y Pin BKrông tại xã Liên Sơn Lắk. Trên diện tích khoảng 3 ha nằm giáp ranh với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, gia đình ông phát triển mô hình trồng xen cà phê, mắc ca, hồ tiêu cùng các loại cây gỗ bản địa như: Kơ nia, cẩm, lim.
Mô hình này không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn góp phần giữ độ che phủ rừng, bảo vệ đất và nguồn nước. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc nhân rộng các mô hình nông – lâm kết hợp vẫn còn nhiều khó khăn. Thiếu vốn đầu tư ban đầu, thị trường tiêu thụ nông sản chưa ổn định và thiếu liên kết chuỗi giá trị khiến không ít hộ dân vẫn còn e ngại khi chuyển đổi phương thức sản xuất.
Để giải quyết những hạn chế này, nhiều chương trình và dự án hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững đang được triển khai tại khu vực Tây Nguyên. Trong đó, đáng chú ý là Dự án Giảm thiểu khí thải khu vực Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ (RECAF) với tổng giá trị 102,5 triệu USD.
Dự án được triển khai tại bốn tỉnh gồm Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng và Khánh Hòa trong giai đoạn 2025 – 2031, với mục tiêu giảm phát thải khoảng 6,68 triệu tấn CO₂. Một trong những nội dung quan trọng của dự án là chuyển đổi khoảng 145.000 ha đất lâm nghiệp sang các hệ thống nông lâm kết hợp bền vững và có hiệu quả kinh tế.
Cụ thể, khoảng 90.000 ha sẽ áp dụng mô hình nông lâm kết hợp, trong khi 55.000 ha được triển khai theo mô hình quản lý rừng hợp tác đa bên cấp xã. Đồng thời, dự án đặt mục tiêu bảo vệ 500.000 ha rừng tự nhiên có giá trị cao tại các địa phương tham gia.
Theo dự kiến, RECAF sẽ mang lại lợi ích trực tiếp cho khoảng 420.000 người dân và cải thiện sinh kế cho hơn 1 triệu người hưởng lợi gián tiếp. Đặc biệt, dự án cũng hướng tới thu hút hơn 500 doanh nghiệp tham gia vào chuỗi giá trị nông sản không gây mất rừng, tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm của nông dân.
Điểm nổi bật của dự án là thúc đẩy mối liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương. Thông qua đó, các hộ sản xuất nhỏ sẽ được hỗ trợ tiếp cận thị trường, cải thiện hạ tầng sản xuất và áp dụng các phương thức canh tác thân thiện với môi trường.
Bên cạnh đó, dự án cũng đặc biệt chú trọng tới phụ nữ, thanh niên và đồng bào dân tộc thiểu số, những nhóm đối tượng chịu tác động lớn từ biến đổi khí hậu nhưng thường có ít cơ hội tiếp cận nguồn lực phát triển.
Theo ông Phạm Hồng Lượng, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Dự án RECAF là cơ hội quan trọng để Việt Nam hoàn thiện thể chế, đồng thời tham gia sâu hơn vào các sáng kiến quốc tế về quản lý rừng và sử dụng đất bền vững. Sự tham gia của các doanh nghiệp lớn cũng sẽ giúp nông dân tiếp cận thị trường và xây dựng chuỗi giá trị nông sản đáp ứng tiêu chuẩn không gây mất rừng.
Ở góc độ địa phương, ông Nguyễn Minh Huấn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk cho rằng việc kết hợp giữa bảo vệ rừng và phát triển nông nghiệp bền vững sẽ giúp người dân nâng cao thu nhập, đồng thời bảo vệ tài nguyên rừng cho các thế hệ tương lai.
Tại tỉnh Đắk Lắk, Dự án RECAF có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với 11 xã hưởng lợi, góp phần giải quyết hài hòa bài toán bảo tồn rừng, giảm phát thải và phát triển kinh tế.
Có thể thấy, khi sinh kế của người dân được bảo đảm và gắn chặt với lợi ích của việc bảo vệ rừng, những cánh rừng Tây Nguyên sẽ không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nền tảng cho một nền nông nghiệp xanh, bền vững. Đây cũng chính là con đường lâu dài để vừa phát triển kinh tế, vừa bảo vệ hệ sinh thái quý giá của đại ngàn.
