Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Ảnh: baochinhphu.vn

Theo Kết luận thanh tra số 386/KL-TTCP ngày 26/6/2026, giai đoạn 2016 - 2022, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VHL) và 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh tổ chức thực hiện cơ chế tự chủ theo quy định. Bên cạnh những kết quả đạt được, Thanh tra Chính phủ xác định quá trình thực hiện cơ chế tự chủ về tổ chức bộ máy, tổ chức nhân sự, thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ (KH&CN), tài chính còn một số hạn chế, thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm nhiều quy định. Cụ thể:

Trong triển khai thực hiện, 8 đơn vị xác định mức tự chủ chi thường xuyên và được VHL phê duyệt vi phạm quy định, dẫn đến mức tự chủ chi thường xuyên thấp hơn mức kiểm tra bình quân 5 năm là 8,9%.

Về tổ chức nhân sự, Kết luận thanh tra xác định còn có hạn chế, thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm trong thực hiện vị trí việc làm, số lượng người làm việc; tuyển dụng, thực hiện hợp đồng lao động với đối tượng hưởng lương từ nguồn thu sự nghiệp; quy hoạch và bổ nhiệm cán bộ, viên chức lãnh đạo, quản lý.

Đối với VHL, trong công tác bổ nhiệm cấp trưởng, cấp phó của 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh có 1 trường hợp thiếu bằng tốt nghiệp cao cấp lý luận chính trị; 2 trường hợp thiếu bằng tốt nghiệp trung cấp lý luận chính trị, chứng chỉ quản lý Nhà nước chương trình chuyên viên chính; 1 trường hợp thiếu chứng chỉ quản lý Nhà nước chương trình chuyên viên chính.

Tại 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh, có 24 trường hợp được bổ nhiệm chưa được quy hoạch chức vụ; 1 trường hợp thiếu trình độ tiến sĩ hoặc nghiên cứu viên chính; 24 trường hợp thiếu chứng chỉ quản lý Nhà nước chương trình chuyên viên chính; 20 trường hợp thiếu chứng chỉ tin học; 39 trường hợp chưa có bằng tốt nghiệp trung cấp lý luận chính trị; 33 trường hợp thiếu chứng chỉ quản lý lãnh đạo cấp phòng và 20 trường hợp được bổ nhiệm thiếu chứng chỉ tin học…

Cơ quan thanh tra xác định những hạn chế, thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm được chỉ ra qua thanh tra cho thấy 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh có dấu hiệu buông lỏng công tác bổ nhiệm lãnh đạo, quản lý cấp phòng thuộc thẩm quyền của đơn vị.

Cùng với đó, trong thực hiện nhiệm vụ KH&CN, VHL và 8 đơn vị còn có những hạn chế, thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm trong lập, phê duyệt thuyết minh đề tài, dự toán, quyết toán đề tài; tổ chức lựa chọn nhà thầu mua sắm vật tư, hóa chất; thực hiện hợp đồng mua sắm; quản lý, sử dụng vật tư, hóa chất phục vụ đề tài.

Qua kiểm tra 55 đề tài, nhiệm vụ KH&CN tại 8 đơn vị và 3 đề tài do VHL là cơ quan quản lý, với tổng kinh phí 345,25 tỷ đồng, Thanh tra Chính phủ xác định còn một số vi phạm trong xây dựng thuyết minh, dự toán, quản lý, sử dụng vật tư, hoá chất phục vụ đề tài có ảnh hưởng đến kết quả thực hiện đề tài, tiềm ẩn nguy cơ lãng phí nguồn lực đầu tư đối với các đề tài được nêu.

Đặc biệt công tác quản lý, sử dụng tài sản hình thành thông qua việc triển khai thực hiện các nhiệm vụ KH&CN sử dụng vốn nhà nước và ứng dụng, triển khai, chuyển giao kết quả nghiên cứu KH&CN, thương mại hóa sản phẩm KH&CN để xảy ra rất nhiều vi phạm cho thấy VHL và 8 đơn vị yếu kém trong công tác quản lý, sử dụng tài sản hình thành và đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến giá trị tài sản của 326/886 đề tài được VHL phê duyệt với số tiền 125,090 tỷ đồng chưa đảm bảo chính xác, cần phải được xác định lại (trong đó có 143 đề tài của 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh được phê duyệt giá trị là 45,411 tỷ đồng); nhiều sản phẩm KH&CN được đầu tư kinh phí lớn không hiệu quả, không phục vụ trực tiếp cho sản xuất và đời sống, không ứng dụng được trong thực tiễn, không có sản phẩm được thương mại hóa, có nguy cơ lãng phí nguồn lực đầu tư cho KH&CN.

Đối với hoạt động ứng dụng, triển khai, chuyển giao kết quả nghiên cứu KH&CN, thương mại hóa sản phẩm KH&CN, giai đoạn 2016- 2022, VHL có 119 đề tài mở mới thuộc 5 loại hình ứng dụng và triển khai công nghệ, với tổng kinh phí thực hiện 167,058 tỷ đồng. Đến hết năm 2022, có 98/119 đề tài được nghiệm thu từ đạt trở lên; 3/119 đề tài được nghiệm thu kết quả không đạt; 18/119 nhiệm vụ đang thực hiện, chưa đến thời hạn nghiệm thu.

Đối với 98/119 đề tài đã được nghiệm thu từ đạt trở lên, đến thời điểm kiểm tra chưa có sản phẩm nghiên cứu được thương mại hóa theo báo cáo của VHL, là chưa thực hiện được mục tiêu thúc đẩy hoạt động chuyển giao công nghệ và thương mại hóa sản phẩm KH&CN, chưa đáp ứng được đầy đủ yêu cầu của sản phẩm theo từng loại hình đề tài nhất là các đề tài hợp tác với Bộ, ngành và địa phương cấp VHL.

Trong công tác tài chính, VHL và 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh còn hạn chế, thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm trong lập, phân bổ, chấp hành dự toán, quyết toán; thu, chi, sử dụng nguồn tài chính; trích lập, quản lý, sử dụng các quỹ; thu hộ, chi hộ và nộp ngân sách Nhà nước.

VHL lập, phân bổ dự toán kinh phí đề tài cấp cơ sở/đề tài cơ sở chọn lọc cho 39 đơn vị với số tiền 144,280 tỷ đồng không đúng nguồn kinh phí đối với nhiệm vụ KH&CN sử dụng ngân sách Nhà nước.

Về chế độ phụ cấp độc hại, nguy hiểm và bồi dưỡng bằng hiện vật, VHL đã chi 72,276 tỷ đồng trong giai đoạn 2016 - 2022; riêng 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh đã chi 29,628 tỷ đồng. Kết luận thanh tra xác định việc lập, phân bổ dự toán và chi các khoản này chưa bảo đảm chính xác, chưa đầy đủ cơ sở để thực hiện.

Ngoài ra, việc lập dự toán và được phê duyệt đủ 100% lương cho một số viên chức được cử đi công tác, làm việc, học tập ở nước ngoài từ 30 ngày liên tục trở lên không đúng quy định, với số tiền 3,760 tỷ đồng.

Một số nội dung chi hoạt động dịch vụ chưa đầy đủ yếu tố để tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp, với số tiền tạm tính 93,189 tỷ đồng; hạch toán doanh thu hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ vào nguồn thu hộ, chi hộ chưa đúng chế độ kế toán, chưa kết chuyển vào thu hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, dẫn đến thiếu doanh thu phải kê khai thuế thu nhập doanh nghiệp 6.928,671 triệu đồng…

Kết luận thanh tra nêu rõ, những thiếu sót, khuyết điểm về tài chính đã được chỉ ra nhất là công tác thực hiện chế độ phụ cấp độc hại, nguy hiểm và chế độ bồi dưỡng bằng hiện vật; hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ thu hộ, chi hộ của 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh cho thấy đối với công tác này còn yếu kém, chưa được coi trọng, cần phải chấn chỉnh ngay để đảm bảo thực hiện đúng quy định, phòng ngừa thất thoát, lãng phí.

Bài 2: Chỉ rõ nguyên nhân, trách nhiệm và biện pháp xử lý