(Thanh tra) - Từ thực tiễn hoạt động thiện nguyện, trong đó có trường hợp dự án "Nuôi em" được đề cập như một ví dụ minh họa, đề tài khoa học cấp cơ sở “Phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong huy động, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện” đặt ra yêu cầu hoàn thiện các quy định pháp luật, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong lĩnh vực này.
Chiều 27/10, Trường Cán bộ Thanh tra tổ chức nghiệm thu đề tài khoa học cấp cơ sở “Phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong huy động, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện” do Ths. Vũ Đức Hoan, Phòng Hành chính - Tổ chức, Trường Cán bộ Thanh tra làm chủ nhiệm.
Tại hội nghị, các thành viên Hội đồng tập trung góp ý về việc đánh giá thực trạng pháp luật, nhận diện nguy cơ tham nhũng, tiêu cực và hoàn thiện các giải pháp kiểm soát nguồn đóng góp tự nguyện.
Những góp ý này không chỉ nhằm nâng cao chất lượng đề tài mà còn gợi mở những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, góp phần hoàn thiện cơ chế phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong lĩnh vực có ý nghĩa thiết thực đối với đời sống xã hội.
Hoạt động huy động, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện là biểu hiện sinh động của tinh thần tương thân, tương ái, góp phần hỗ trợ người dân vượt qua thiên tai, dịch bệnh, hoàn cảnh khó khăn và thực hiện các mục tiêu an sinh xã hội.
Tuy nhiên, khi nguồn lực được huy động ngày càng đa dạng, phương thức vận động ngày càng linh hoạt, đặc biệt thông qua mạng xã hội, những nguy cơ về thiếu minh bạch, quản lý tùy tiện, trục lợi và sử dụng sai mục đích cũng đặt ra yêu cầu phải tăng cường kiểm soát.
Đây là vấn đề được đề tài khoa học cấp cơ sở “Phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong huy động, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện” tập trung nghiên cứu.
Theo báo cáo tóm tắt, đề tài gồm ba chương, tập trung làm rõ cơ sở lý luận; đánh giá thực trạng pháp luật, các hành vi tham nhũng, tiêu cực và công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong lĩnh vực này; từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và phát huy vai trò giám sát xã hội.
Một nội dung đáng chú ý là đề tài không chỉ xem xét các tổ chức, quỹ xã hội, quỹ từ thiện mà còn đề cập nhóm cá nhân trực tiếp đứng ra kêu gọi, tiếp nhận và phân phối nguồn đóng góp tự nguyện. Đây là nhóm chủ thể có phương thức hoạt động linh hoạt, khả năng huy động nguồn lực nhanh chóng nhưng cũng đặt ra những thách thức nhất định đối với việc theo dõi dòng tiền, kiểm chứng thông tin và bảo đảm trách nhiệm giải trình.
Thực tiễn các hoạt động thiện nguyện quy mô lớn, những tranh luận kéo dài về sao kê, công khai thu chi và xác định đối tượng thụ hưởng cho thấy yêu cầu minh bạch không thể chỉ dừng ở việc công bố số tiền tiếp nhận. Điều quan trọng hơn là phải làm rõ nguồn tiền được quản lý ra sao, phân phối cho ai, theo tiêu chí nào và kết quả thực hiện được kiểm chứng như thế nào.
Từ cách tiếp cận đó, đề tài hướng đến một vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để vừa tạo điều kiện cho các hoạt động đóng góp tự nguyện phát triển, vừa thiết lập cơ chế kiểm soát đủ chặt chẽ nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý những hành vi lợi dụng lòng tin của cộng đồng để trục lợi.
TS. Phạm Tuấn Anh, Phó Trưởng khoa Nghiệp vụ 2, Trường Cán bộ Thanh tra, thành viên Hội đồng nghiệm thu cho rằng đề tài có những vấn đề mới, cần tiếp tục hoàn thiện cách đánh giá mức độ đáp ứng của hệ thống pháp luật, nhất là đối với những nội dung chưa được quy định cụ thể hoặc còn thiếu cơ chế quản lý chặt chẽ.
Theo ông, việc đánh giá không nên dừng ở nhận diện những bất cập mà cần có cơ sở phân tích rõ mức độ hoàn thiện của các biện pháp phòng ngừa, chế tài xử lý và khả năng áp dụng trong thực tiễn. Các giải pháp, kiến nghị cần được luận giải trên cơ sở khoa học, có căn cứ và có khả năng kiểm chứng.
Đồng tình với hướng tiếp cận này, ông Nguyễn Sỹ Giao, Phó Trưởng phòng Quản lý khoa học, Trường Cán bộ Thanh tra đánh giá đề tài đã bước đầu giải quyết được những vấn đề liên quan đến phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong huy động, quản lý, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện.
Tuy nhiên, theo ông Giao, phần đánh giá thực trạng cần được phân tích sâu hơn, nhất là khả năng đáp ứng của hệ thống pháp luật, những vấn đề còn chưa rõ và các nội dung chưa được cơ quan quản lý nhà nước quy định cụ thể.
Các ý kiến phản biện đặt ra yêu cầu quan trọng đối với việc hoàn thiện đề tài: Phải chuyển từ nhận diện hiện tượng sang phân tích bản chất, điều kiện phát sinh và cơ chế kiểm soát đối với từng nhóm hành vi; từ đó đề xuất giải pháp tương ứng, tránh tình trạng kiến nghị còn chung chung hoặc chưa đủ căn cứ thực tiễn.
Ông Nguyễn Văn Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực (TTCP), Chủ tịch Hội đồng nhìn nhận đây là đề tài khó nhưng có tính thiết thực, đề cập vấn đề mới và có ý nghĩa đối với công tác hoàn thiện cơ chế phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.
Theo ông Tuấn, nếu được tiếp tục nghiên cứu, phát triển ở phạm vi rộng hơn, kết quả đề tài có thể trở thành cơ sở cho những nghiên cứu chuyên sâu về hoàn thiện thể chế trong lĩnh vực này.
Lưu ý về cơ cấu nội dung nghiên cứu cần được cân đối hơn, ông Tuấn cho rằng phần thực trạng và các kiến nghị, giải pháp cần được đầu tư tương xứng hơn. Bởi điều quan trọng không chỉ trình bày cơ sở lý luận mà phải chỉ rõ những vấn đề thực tiễn đang đặt ra, các lỗ hổng trong quản lý và giải pháp có khả năng khắc phục.
Đề cập những câu chuyện thiện nguyện từng thu hút sự quan tâm của dư luận, ông Nguyễn Văn Tuấn nhắc đến dự án "Nuôi em" và một số trường hợp gây tranh luận trên mạng xã hội, trong đó có câu chuyện liên quan đến Huấn Hoa Hồng và việc công khai sao kê tài khoản.
Theo Chủ tịch Hội đồng, những câu chuyện như vậy gợi mở yêu cầu phải xem xét nghiêm túc phương thức quản lý nguồn đóng góp tự nguyện, đặc biệt là việc sử dụng tài khoản cá nhân để tiếp nhận tiền ủng hộ, theo dõi dòng tiền và công khai các khoản thu, chi.
Vấn đề cần được nhìn nhận không chỉ ở việc người đứng ra kêu gọi đã công bố sao kê hay chưa, mà còn ở tính đầy đủ, rõ ràng và khả năng kiểm chứng của thông tin; sự tách bạch giữa tiền đóng góp tự nguyện với tài sản cá nhân; cũng như cơ chế xác định, giám sát việc phân phối nguồn lực đến đúng đối tượng thụ hưởng.
Những ví dụ được Chủ tịch Hội đồng nêu ra cho thấy yêu cầu nghiên cứu phải xuất phát từ các tình huống thực tế, nhưng việc đánh giá từng trường hợp cần dựa trên chứng cứ và kết luận của cơ quan có thẩm quyền, không thể đồng nhất tranh luận trong dư luận với việc đã xác định có hành vi vi phạm pháp luật.
Một điểm nhấn khác trong ý kiến của Chủ tịch Hội đồng là cần phân biệt rõ ba khâu: huy động, quản lý và sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện.
Theo hướng phân tích này, các biểu hiện tham nhũng, tiêu cực không chỉ giới hạn ở hành vi chiếm đoạt tiền sau khi đã tiếp nhận. Nguy cơ còn có thể xuất hiện ngay trong quá trình vận động, lựa chọn phương thức tiếp nhận hoặc tổ chức phân phối nguồn đóng góp. Vì vậy, việc nhận diện hành vi cần gắn với từng công đoạn, từng chủ thể và trách nhiệm cụ thể.
Chủ tịch Hội đồng cũng lưu ý phải làm rõ hơn khái niệm, phạm vi và chủ thể của hoạt động huy động nguồn đóng góp tự nguyện. Không nên đồng nhất hoạt động huy động nguồn lực xã hội với hoạt động từ thiện theo nghĩa hẹp, bởi các khoản đóng góp tự nguyện còn có thể phục vụ những mục đích cộng đồng khác. Việc xác định phạm vi nghiên cứu rõ ràng sẽ giúp các giải pháp đề xuất sát với thực tiễn và tránh bỏ sót những vấn đề cần điều chỉnh.
Hội đồng đánh giá đề tài có tính thực tiễn và khả năng ứng dụng, đồng thời yêu cầu nhóm nghiên cứu tiếp thu, chỉnh sửa, hoàn thiện các nội dung về cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng và giải pháp kiến nghị.
