Các chuyên gia, nhà khoa học góp ý dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi). Ảnh: Minh Đức

Coi hòa giải ở cơ sở là một cơ chế dân chủ xã hội

Chiều 2/6, Ủy ban Trung ương (UBTƯ) Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam tổ chức hội nghị phản biện xã hội đối với dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi).

Tại hội nghị, đại diện Bộ Tư pháp cho biết, việc ban hành Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) nhằm tiếp tục thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về khuyến khích, phát triển các thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số; đồng thời tháo gỡ những vướng mắc, bất cập phát sinh trong quá trình thực hiện Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013.

Theo cơ quan soạn thảo, dự thảo Luật gồm 5 chương, 35 điều, tăng 2 điều so với Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013.

Đồng tình với sự cần thiết phải sửa đổi luật, GS.TS Trần Ngọc Đường, Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về Dân chủ và Pháp luật UBTƯ MTTQ Việt Nam cho rằng, việc sửa đổi không chỉ xuất phát từ những hạn chế trong thực tiễn gần 13 năm thi hành luật mà còn nhằm thể chế hóa đầy đủ các quan điểm, chủ trương mới của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát huy dân chủ ở cơ sở và tăng cường sự tham gia của Nhân dân vào quản lý xã hội.

Theo GS.TS Trần Ngọc Đường, việc sửa đổi luật cần chuyển mạnh sang tư duy phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân, coi hòa giải ở cơ sở là một cơ chế dân chủ xã hội, một phương thức để Nhân dân trực tiếp tham gia quản lý xã hội và xây dựng Nhà nước pháp quyền từ cơ sở.

Góp ý vào Điều 4 của dự thảo luật, ông cho rằng 8 nguyên tắc tổ chức, hoạt động hòa giải ở cơ sở hiện mới mang tính kỹ thuật, chưa thể hiện rõ nguyên tắc chính trị - pháp lý sâu sắc là “Nhân dân là trung tâm, là chủ thể của công cuộc đổi mới”.

Vì vậy, GS.TS Trần Ngọc Đường đề nghị bổ sung nguyên tắc: “Hòa giải ở cơ sở là hình thức để Nhân dân trực tiếp tham gia quản lý xã hội, thực hiện dân chủ ở cơ sở, phòng ngừa tranh chấp và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc”.

Đối với tiêu chuẩn hòa giải viên quy định tại Điều 7, ông cho rằng cần nâng cao yêu cầu về trình độ, trong đó tiêu chí hàng đầu là hiểu biết pháp luật, đồng thời bổ sung các yêu cầu phù hợp với kỷ nguyên số như khả năng ứng dụng công nghệ số và kỹ năng đối thoại.

Chuyển đổi số không thay thế hòa giải trực tiếp

Một trong những nội dung nhận được nhiều ý kiến góp ý tại hội nghị là việc ứng dụng công nghệ số trong công tác hòa giải ở cơ sở.

Theo GS.TS Trần Ngọc Đường, Luật Hòa giải ở cơ sở hiện hành gần như chưa đề cập đến chuyển đổi số, trong khi dự thảo luật sửa đổi mới chỉ quy định nội dung này rải rác ở nhiều chương, điều khác nhau.

Thực hiện Nghị quyết số 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, ông đề nghị nghiên cứu xây dựng một điều, mục hoặc chương riêng về chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở, bao gồm các nội dung như cơ sở dữ liệu hòa giải, sổ hòa giải điện tử và tập huấn trực tuyến cho hòa giải viên.

Cùng quan điểm, GS.TS Phan Trung Lý, Ủy viên UBTƯ MTTQ Việt Nam, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Dân chủ và Pháp luật nhận định, dự thảo luật đã dành dung lượng đáng kể cho các nội dung liên quan đến chuyển đổi số, hòa giải trực tuyến, biểu quyết trực tuyến và quản lý hồ sơ số.

Tuy nhiên, GS.TS Phan Trung Lý nhấn mạnh hòa giải ở cơ sở là hoạt động mang tính xã hội, tâm lý và cộng đồng sâu sắc. Giá trị lớn nhất của hòa giải nhiều khi nằm ở sự gặp gỡ trực tiếp, đối thoại bằng cảm xúc, sự chân thành và uy tín cá nhân của hòa giải viên.

“Nếu quá lệ thuộc vào môi trường số, hiệu quả hòa giải có thể giảm sút”, ông lưu ý.

Theo GS.TS Phan Trung Lý, khoảng cách số giữa các vùng miền hiện còn khá lớn; nhiều hòa giải viên cao tuổi chưa có kỹ năng công nghệ, trong khi nhiều địa phương miền núi, vùng sâu chưa bảo đảm hạ tầng số.

Vì vậy, ông kiến nghị chuyển đổi số trong hòa giải cần theo hướng hỗ trợ chứ không thay thế hòa giải trực tiếp; quy định rõ nguyên tắc lấy hòa giải trực tiếp làm cơ bản, hòa giải trực tuyến là hình thức bổ trợ phù hợp với từng vụ việc và điều kiện cụ thể. Đồng thời, cần có chương trình đào tạo kỹ năng số cho hòa giải viên và đầu tư đồng bộ hạ tầng số ở cơ sở.

Góp ý về tổ chức thực hiện, TS Ngô Sách Thực, Chủ tịch Hội Bảo trợ người khuyết tật Việt Nam đề nghị dự thảo luật cần phân cấp mạnh mẽ hơn, cho phép UBND cấp xã có quyền ra quyết định công nhận hòa giải thành nhằm giải quyết nhanh các thủ tục cho người dân.

Ông cũng đề nghị làm rõ giá trị pháp lý của các văn bản điện tử như biên bản hòa giải thành và kết quả hòa giải thành bằng hình thức điện tử.

Liên quan đến tổ chức hòa giải ở cơ sở sau sáp nhập đơn vị hành chính, TS Ngô Sách Thực cho rằng quy mô thôn hiện nay rất lớn, nếu giao Trưởng ban Công tác Mặt trận kiêm Tổ trưởng tổ hòa giải sẽ quá tải.

Đồng thời, dự thảo luật cần quy định rõ số lượng tổ hòa giải tại mỗi xã, thôn vì đây là tổ chức gắn trực tiếp với cộng đồng dân cư.

Từ thực tiễn cơ sở, bà Nguyễn Hiền Phương, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam phường Hai Bà Trưng (Hà Nội) cho biết việc bầu hòa giải viên hiện gặp nhiều khó khăn.

Bà Phương đề xuất Ban Công tác Mặt trận cùng cán bộ tổ dân phố họp thống nhất lựa chọn nhân sự tham gia tổ hòa giải theo hình thức dân chủ gián tiếp thay vì tổ chức bầu cử trực tiếp.

Kết luận hội nghị, Phó Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam Cao Xuân Thạo  đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp thu đầy đủ, nghiêm túc các ý kiến phản biện của chuyên gia, nhà khoa học và đại biểu tham dự, qua đó tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) trước khi trình cơ quan có thẩm quyền xem xét.