Thực hiện tốt các qui định về quyền giám sát của người dân và trách nhiệm giải trình của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trong quản lý, sử dụng đất đai sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tránh tranh chấp, khiếu kiện. Ảnh: Thảo Nguyên

Dân…“đứng ngoài cuộc”

Lần đầu tiên, Luật Đất đai 2013 có qui định về quyền giám sát trực tiếp của người dân trong quản lý và sử dụng đất, cùng với qui định về trách nhiệm giải trình của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền khi nhận được ý kiến của công dân, tổ chức đại diện cho người dân.

Song, kết quả khảo sát tại 11 huyện của 4 tỉnh (Hòa Bình, Yên Bái, Quảng Bình, Long An) do Trung tâm Nghiên cứu Kiến thức bản địa và Phát triển (Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam) thực hiện cho thấy, vấn đề thực thi chính sách đất đai có rất nhiều bất cập. Đặc biệt, qui hoạch sử dụng đất hiện còn mạnh mún, không đồng bộ, không được triển khai, thiếu chi tiết và thiếu cơ chế bảo vệ chặt chẽ. Nguyên nhân của tình trạng này là do người dân “mù mờ” thông tin và “đứng ngoài cuộc” trong quá trình thực thi chính sách đất đai.

Theo ông Ngô Văn Hồng, Giám đốc Trung tâm, đến nay nhiều chính quyền cấp cơ sở chưa nắm vững được qui trình tham gia giám sát, phản biện. Trong khi đó, qui định tham gia và hình thức tham gia của người dân trong thực thi chính sách, pháp luật đất đai lại chưa rõ ràng. Cán bộ thì thiếu trách nhiệm giải trình khi nhận được ý kiến giám sát dẫn đến đời sống của người dân luôn gặp khó khăn, thậm chí tranh chấp, khiếu kiện.

Đồng quan điểm, GS.TS Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường - nhấn mạnh: Thực hiện tốt các qui định về quyền giám sát của người dân và trách nhiệm giải trình của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trong quản lý, sử dụng đất đai sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất, bảo vệ được quyền, lợi ích của nhóm yếu thế và phòng, chống tham nhũng, ổn định xã hội. Thực tế, các địa phương chỉ dừng ở mức “lấy ý kiến và hứa sẽ tổng hợp báo cáo” và ít khi kết quả này có thể thay đổi hoặc đảo ngược được tình thế dù đó là nguyện vọng của số đông người dân.

Cũng nêu những bất cập trong công tác giám sát, theo bà Phạm Thu Hương, Phó Ban Dân chủ Pháp luật, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, việc giám sát của cộng đồng đối với những công trình được đầu tư theo hình thức “Nhà nước và nhân dân cùng làm” rất tốt, hiệu ứng cao nhưng các công trình đầu tư đơn thuần của Nhà nước thì việc giám sát của cộng đồng còn lúng túng, khó tiếp cận.

Không biến quyền giám sát thành “công cụ” cho lợi ích riêng

Từ kết quả thực hiện mô hình giám sát cộng đồng thông qua đồng thuận tại thôn Kim Tiến và Kim Lũ 1 (xã Kim Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình), ông Lê Xuân Hoài, Phó Chủ tịch Mặt trận huyện Tuyên Hóa nhận thấy, mô hình giám sát cộng đồng có tác dụng rõ rệt trong giải quyết các mâu thuẫn, xung đột trong quá trình thực hiện qui hoạch sử dụng đất ở địa phương một cách hiệu quả, công bằng, hợp lý, giảm thiểu các khiếu kiện, khiếu nại và thúc đẩy tiến độ thực hiện đầu tư hiệu quả các dự án liên quan đến đất đai.

Vì vậy, để quyền giám sát của người dân không nằm “trên giấy” hoặc chỉ thử nghiệm ở một số tỉnh, thành, theo các chuyên gia pháp lý, cần nhiều điều kiện, trong đó người dân phải có quyền tiếp cận thông tin, trợ giúp thông tin về quản lý và sử dụng đất đai, cũng như cơ quan, cán bộ quản lý phải thực hiện đúng trách nhiệm giải trình, tiếp thu, minh bạch trong xử lý các ý kiến giám sát. “Quan trọng, người dân cũng phải ý thức được trách nhiệm và quyền của mình khi thực hiện giám sát, không dùng quyền giám sát như “công cụ” để chiến đấu vì lợi ích riêng mà quên đi lợi ích chung”, GS.TS Đặng Hùng Võ nói.

Theo GS.TS Đặng Hùng Võ, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam - cơ quan đầu mối giúp dân thực hiện quyền giám sát cần tổ chức các cuộc tham vấn ý kiến chuyên gia để hoàn thiện quá trình xây dựng, thực thi chính sách pháp luật về giám sát; đồng thời, cần thúc đẩy giám sát từ các việc làm cụ thể ở nhiều cấp, ngành địa phương trong thời gian tới.

Ông Nguyễn Vi Khải, nguyên thành viên Ban Nghiên cứu của Thủ tướng Chính phủ cũng đề nghị, phải có cơ chế đối thoại từ cơ sở và có sự ràng buộc trách nhiệm của quan chức Nhà nước với dân. Đặc biệt, phải có văn hóa ứng xử, tranh luận, lắng nghe và có sự phản hồi đến cùng không để tình trạng cán bộ nhận đơn thư rồi đút vào ngăn kéo.

Mọi sự giám sát đều bắt nguồn từ cơ sở

Mô hình giám sát cộng đồng thông qua đồng thuận tại địa bàn 2 thôn Kim Lũ 1 và Kim Tiến chủ yếu giám sát các nội dung liên quan đến việc thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất trong chương trình mục tiêu xây dựng nông thôn mới. Tại các thôn này đã thành lập được ban giám sát cộng đồng gồm 9 thành viên thực hiện giám sát việc thực hiện quy hoạch sử dụng đất cấp tại thôn cũng như đánh giá lại quy hoạch sử dụng đất cấp thôn. Việc giám sát nhấn vào giám sát giải phóng mặt bằng, khảo sát thiết kế, lập dự toán và đóng góp của người dân trong xây dựng chương trình nông thôn mới… Kết quả giám sát sẽ báo cáo cho cộng đồng và chính quyền địa phương để có hướng khắc phục, giải quyết những mặt còn tồn tại.

&