Mức xử phạt hiện hành chưa tương xứng

Sau hơn 6 năm triển khai, thi hành Nghị định số 51/2019/NĐ-CP ngày 13/6/2019 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động khoa học và công nghệ, chuyển giao công nghệ (Nghị định 51) đã được sửa đổi, bổ sung theo Nghị định số 126/2021/NĐ-CP ngày 30/12/2021 của Chính phủ đã bộc lộ một số vướng mắc, bất cập.

Hiện nay, số lượng tổ chức, doanh nghiệp tham gia nghiên cứu, thương mại hóa công nghệ và triển khai dự án có sử dụng công nghệ ngày càng gia tăng. Trong đó, nhiều mô hình kinh doanh mới, nền tảng số, công nghệ lõi, công nghệ có yếu tố xuyên biên giới xuất hiện, làm phát sinh các hành vi vi phạm tinh vi hơn, khó phát hiện và khó xử lý theo khung chế tài cũ.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Một số vi phạm như không thực hiện đầy đủ thủ tục thẩm định, đăng ký chuyển giao công nghệ, sử dụng công nghệ không đúng nội dung được phê duyệt, không báo cáo hoặc báo cáo sai sự thật… đã gây rủi ro về môi trường, thất thoát nguồn lực Nhà nước và ảnh hưởng đến tính minh bạch của thị trường công nghệ.

Đặc biệt, các nghị định xử phạt trước đây cho thấy còn tồn tại bất cập như mức phạt chưa tương xứng với giá trị lợi ích thu được từ hành vi vi phạm. Một số hành vi mới phát sinh chưa được quy định cụ thể; cơ chế xử lý trên môi trường điện tử chưa được thiết kế đồng bộ.

Chức danh, thẩm quyền xử phạt có nhiều thay đổi

Đáng chú ý, một số chức danh có thẩm quyền xử phạt được quy định tại Nghị định 51 hiện nay không còn trong bộ máy hành chính, như: Chánh Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ, Chánh Thanh tra Sở Khoa học và Công nghệ, Trưởng đoàn Thanh tra chuyên ngành của Bộ Khoa học và Công nghệ, Sở Khoa học và Công nghệ, Chủ tịch UBND huyện, Trưởng Công an cấp huyện, Tổng cục trưởng Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường chất lượng.

Bên cạnh việc bổ sung thẩm quyền xử phạt của một số chức danh thực hiện kiểm tra chuyên ngành, các quy định hiện hành còn tăng thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của các chức danh thuộc các lực lượng: Thanh tra Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, chiến sĩ Công an nhân dân đang thi hành công vụ, công chức hải quan đang thi hành công vụ, kiểm soát viên thị trường đang thi hành công vụ, công chức thuế đang thi hành công vụ; các chức danh thuộc lực lượng công an, quân đội, UBND cấp xã…

Đồ họa: Nguyệt Trang

Sau khi Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ, Thanh tra Sở Khoa học và Công nghệ chấm dứt hoạt động, đến nay một số lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Khoa học và Công nghệ không có chức danh có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính, gồm: Hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển công nghệ cao, công nghệ chiến lược, phát triển tiềm lực khoa học và công nghệ; bưu chính; công nghiệp công nghệ thông tin, công nghiệp công nghệ số; ứng dụng công nghệ thông tin; giao dịch điện tử; chuyển đổi số quốc gia.

Vì vậy, việc ban hành Nghị định sửa đổi, bổ sung quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động khoa học và công nghệ, chuyển giao công nghệ là yêu cầu tất yếu. Qua đó, bảo đảm tính đồng bộ giữa quy định nội dung và cơ chế chế tài, tránh khoảng trống pháp lý; nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ phát triển nhanh và phức tạp.

Cập nhật các quy định về xử lý vi phạm trên môi trường điện tử

So với Nghị định 51, dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung đã có nhiều điểm mới quan trọng nhằm bảo đảm phù hợp và đồng bộ với Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Luật sửa đổi, bổ sung Luật Chuyển giao công nghệ và Luật Xử lý vi phạm hành chính.

Về phạm vi điều chỉnh và cách tiếp cận, dự thảo đã mở rộng và làm rõ nguyên tắc xử lý đối với các hành vi vi phạm chưa được quy định cụ thể, cho phép áp dụng linh hoạt các nghị định chuyên ngành liên quan. Đây là điểm mới quan trọng nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý của Nghị định 51 trước đây, vốn chủ yếu liệt kê hành vi mà chưa bao quát hết các tình huống phát sinh trong thực tiễn.

Một điểm nổi bật khác là việc bổ sung các quy định về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu. Dự thảo đã thiết kế riêng các điều khoản xử phạt đối với hành vi như công bố trùng lặp, kê khai không trung thực, hoặc can thiệp trái phép vào kết quả nghiên cứu.

Bộ Khoa học và Công nghệ đang hoàn thiện dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động khoa học và công nghệ, chuyển giao công nghệ (sửa đổi, bổ sung). Đồ họa: Nguyệt Trang

Bên cạnh đó, dự thảo cũng bổ sung các quy định về quản lý dữ liệu số, báo cáo điện tử và hệ thống thông tin nhiệm vụ khoa học và công nghệ, phù hợp với xu hướng chuyển đổi số trong quản lý nhà nước mà Nghị định cũ chưa đề cập đầy đủ.

Trong lĩnh vực chuyển giao công nghệ, dự thảo đã cụ thể hóa và siết chặt hơn các hành vi vi phạm liên quan đến công nghệ thuộc danh mục hạn chế và cấm chuyển giao. Cụ thể, các hành vi như chuyển giao không có giấy phép, vượt phạm vi cấp phép hoặc cố ý che giấu thông tin được quy định rõ ràng hơn và đi kèm với các hình thức xử phạt bổ sung nghiêm khắc như đình chỉ hoạt động, tước quyền sử dụng giấy phép hoặc cấm tham gia hoạt động chuyển giao trong thời hạn nhất định.

Đặc biệt, hệ thống hình thức xử phạt vi phạm hành chính được chuẩn hóa, phân định rõ giữa xử phạt chính và xử phạt bổ sung; nguyên tắc xác định mức phạt đối với tổ chức gấp đôi cá nhân được quy định rõ ràng hơn; bổ sung và hệ thống hóa các biện pháp khắc phục hậu quả theo hướng đầy đủ và khả thi hơn.

Ngoài ra, dự thảo còn cập nhật các quy định về xử lý vi phạm trên môi trường điện tử, bao gồm việc sử dụng chứng cứ điện tử và lập biên bản điện tử, đây là nội dung mới hoàn toàn so với Nghị định 51.