Những bất cập từ thực tiễn sau 15 năm thi hành

Sau 15 năm thi hành, các quy định của Luật An toàn Thực phẩm đã không còn phù hợp yêu cầu quản lý, tạo ra một số vướng mắc, khó khăn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm, ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng.

Quy định các sản phẩm thực phẩm đã qua chế biến bao gói sẵn phải đăng ký bản công bố hợp quy trước khi lưu thông trên thị trường chưa phù hợp với thực tiễn quản lý. Trong khi đó, thực phẩm là nhóm sản phẩm đa dạng về chủng loại, hình thức, nhưng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật hiện nay chưa thể bao quát đầy đủ cho tất cả sản phẩm, dẫn đến việc bắt buộc công bố hợp quy đối với toàn bộ sản phẩm là không khả thi.

Một số quy định còn thiếu tính rõ ràng, gây khó khăn khi áp dụng trên thực tế. Điển hình là quy định “thực phẩm chức năng lần đầu tiên ra thị trường” phải có báo cáo hiệu quả công dụng nhưng rất khó xác định cụ thể thế nào là “lần đầu tiên ra thị trường”.

Đồ họa: Minh Nguyệt

Đối với nhóm thực phẩm nguy cơ cần giám sát chặt chẽ như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ đến 36 tháng tuổi…, pháp luật hiện chưa quy định bắt buộc áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến như GMP, HACCP, ISO 22000 hoặc các chứng nhận tương đương.

Pháp luật cũng chưa quy định đầy đủ về việc thu hồi giấy phép trong trường hợp hồ sơ công bố sản phẩm sử dụng giấy tờ giả mạo, không trung thực, hàng giả, hàng chứa chất cấm. Đồng thời, chưa có quy định kết nối, liên thông dữ liệu với cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành để quản lý trực tuyến việc đăng ký lưu hành, công bố tiêu chuẩn áp dụng, truy xuất nguồn gốc, thanh tra, kiểm tra và giám sát thực phẩm.

Cơ chế phân công quản lý Nhà nước giữa các bộ còn phân tán, thiếu thống nhất. Việc chia nhóm sản phẩm theo từng ngành quản lý dẫn đến chưa xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm chính khi xảy ra sự cố an toàn thực phẩm hoặc thực phẩm giả, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và quyền lợi người tiêu dùng.

Ngoài ra, pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ điều kiện, trình tự, thủ tục chỉ định cơ sở kiểm nghiệm; chưa làm rõ quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân đứng tên công bố sản phẩm; chưa có quy định cụ thể về quản lý, nhận diện và truy xuất nguồn gốc thực phẩm thông qua mã vạch, mã QR trên bao bì sản phẩm…

Thống nhất một đầu mối quản lý từ Trung ương đến địa phương

Chính sách của Luật An toàn Thực phẩm (sửa đổi) gồm 4 chính sách lớn: (1) Hoàn thiện bộ máy quản lý Nhà nước về an toàn thực phẩm; (2) quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi giá trị; (3) phòng ngừa việc sử dụng các chất đưa vào sản xuất, chế biến thực phẩm thành các chất sử dụng sai mục đích, dễ bị lạm dụng; (4) ưu đãi đầu tư phát triển chuỗi cung ứng thực phẩm.

Trong đó, chính sách 1 đặt ra mục tiêu thống nhất một đầu mối thực hiện nhiệm vụ bảo đảm an toàn thực phẩm từ trung ương đến địa phương. Đồng thời, phân cấp, phân quyền tối đa nhằm nâng cao vai trò của chính quyền địa phương trong quản lý Nhà nước về sản phẩm thực phẩm đảm bảo một đầu mối thực hiện.

Đồ họa: Minh Nguyệt

Đối với chính sách 1, Bộ Y tế - cơ quan chủ trì soạn thảo dự thảo chính sách của Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đề ra 3 giải pháp, cụ thể:

Giải pháp 1: Giữ nguyên như Luật An toàn thực phẩm năm 2010.

Giải pháp 2: Tổ chức một cơ quan quản lý an toàn thực phẩm tại trung ương thuộc Bộ Y tế và thành lập Sở An toàn thực phẩm hoặc giao nhiệm vụ cho Chi cục An toàn thực phẩm tại các tỉnh, thành lập đội an toàn thực phẩm tại mỗi xã.

Giải pháp 3: Xây dựng mô hình quản lý an toàn thực phẩm một đầu mối thành một hệ thống quản lý Nhà nước độc lập từ trung ương đến địa phương.

Cơ quan chủ trì soạn thảo lựa chọn giải pháp 2 là giải pháp tối ưu vì giải pháp này giải quyết được các nhược điểm của giải pháp 1 và 3.

Cân nhắc việc thành lập Sở An toàn thực phẩm hay giữ nguyên Chi cục An toàn thực phẩm

Theo cơ quan chủ trì soạn thảo, giải pháp 2 đảm bảo tính nhất quán của hệ thống và tính thống nhất của các biện pháp kiểm soát an toàn thực phẩm trong toàn bộ chuỗi thực phẩm trong cả nước; đảm bảo tốt hơn quyền lợi người tiêu dùng. Trong khi đó, vẫn tận dụng được nguồn lực sẵn có, không gây xáo trộn lớn trong hệ thống chính trị mà vẫn đảm bảo mục tiêu quản lý một đầu mối theo Chỉ thị 17 của Ban Bí thư.

Đối với cơ quan quản lý cấp tỉnh, hiện giải pháp 2 đang đưa ra 2 phương án lựa chọn. Thứ nhất, thành lập Sở An toàn thực phẩm trên cơ sở đơn vị sẵn có của ngành Y tế tuyến tỉnh được giao đầu mối phụ trách quản lý an toàn thực phẩm. Đồng thời, tiếp nhận thêm các chức năng, nhiệm vụ, nhân sự và cơ sở vật chất liên quan đến công tác quản lý an toàn thực phẩm của các đơn vị thuộc Sở Công Thương, Sở Nông nghiệp và Môi trường.

Đồ họa: Minh Nguyệt

Tuy nhiên, theo Bộ Y tế, việc thành lập sở mới làm phát sinh thêm cơ quan hành chính trong bộ máy Nhà nước. Hơn nữa, phương án này không thể triển khai ngay mà cần thời gian để chính quyền cấp tỉnh làm đề án thành lập đơn vị hành chính mới.

Thứ hai, giữ nguyên Chi cục An toàn thực phẩm, tiếp nhận thêm các chức năng, nhiệm vụ, nhân sự và cơ sở vật chất liên quan đến công tác quản lý an toàn thực phẩm của các đơn vị trực thuộc Sở Công Thương, Sở Nông nghiệp và Môi trường.

Song, chi cục là đơn vị thuộc Sở Y tế nên quá trình phối hợp với các sở chuyên ngành có thể sẽ bị thiếu chủ động, không đồng đều về kết quả triển khai do phụ thuộc vào phân bổ nguồn lực của Sở Y tế. Đặc biệt, hiện nay có khoảng 30% số tỉnh, thành không còn Chi cục An toàn thực phẩm nên với phương án này, các tỉnh vẫn phải làm Đề án thành lập đơn vị hành chính mới.

Dù định hướng thống nhất một cơ quan quản lý thực phẩm từ Trung ương đến địa phương song các giải pháp đưa ra cần được cân nhắc kỹ nhằm bảo đảm đúng chủ trương, đường lối của Đảng cũng như quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp và người tiêu dùng.