Ảnh minh họa: VNN

So với các dân tộc bản địa như Kinh, Mường, Thái cộng đồng người Dao ở Thanh Hóa có số lượng không nhiều với hai ngành là Dao Đỏ và Dao Quần Chẹt. 

Người Dao Quần Chẹt có khoảng 7.300 người, sinh sống chủ yếu ở các huyện Ngọc Lặc, Cẩm Thủy. Người Dao Đỏ tự cư ở ba chòm Pù Quăn - xã pù Nhi, Con Dao và Suối Tuốt - cùng thuộc xã Quang Chiểu, huyện Mường Lát. Người Dao theo chế độ phụ hệ, ngôn ngữ thuộc nhóm Mông - Dao.

Tết nhảy có từ rất lâu đời. Người Dao Quần Chẹt cho biết, từ xa xưa khi đi tìm kiếm không gian sinh sống mới, một nhánh người Dao lênh đênh trên biển nhiều ngày tháng và phải đối mặt với một cơn bão lớn. Khi tính mệnh của mọi người trên thuyền đang ở thế ngàn cân theo sợi tóc, không ai bảo ai, tất cả đồng loạt quỳ xuống, xin tổ tiên phù hộ tai qua nạn khỏi. Kỳ lạ thay, sau lời cầu khấn thì trời yên bể lặng, mây quang, mưa tạnh. Để bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên cũng như các thế lực siêu nhiên, tất cả những người có mặt trên thuyền đã lập đàn cúng tế, song vì không có nhang đèn, lễ vật (đang lênh đênh trên biển) nên họ chỉ có thể cảm ơn tổ tiên bằng động tác cơ thể (nhảy múa). Khi thuyền cập bờ cũng là lúc các dòng họ người Dao chia nhau đi khai hoang, mỗi người một ngả. Họ hứa với nhau rằng trong cuộc đời mỗi con người sẽ có ít nhất một lần tổ chức ngày lễ báo ơn tổ tiên, trong ngày lễ sẽ tái hiện các điệu nhảy trên thuyền. Tết nhảy ra đời từ đó và đến hôm nay, vẫn chưa hết vai trò, ý nghĩa lịch sử. 

Về bản chất, Tết nhảy mang ý nghĩa như ngày giỗ tổ chung cho cả cộng đồng song không bị áp đặt về thời gian. Thường thì gia đình nào, dòng họ nào cũng có thể tổ chức Tết nhảy, song ở Thanh Hóa, lễ hội này hoàn toàn vắng bóng trong đời sống văn hóa người Dao họ Triệu - họ không tổ chức Tết nhảy mà có một lễ tục tương tự với tên gọi là chay tập đàng. 

Tết nhảy thường được tổ chức trong tháng Chạp, thường là vào ngày rằm cuối cùng của năm âm lịch. Trong thời gian này, các dòng họ trong cộng đồng người Dao thường tổ chức tế năm cùng (một dạng họp mặt gia đình trong dịp “năm cùng tháng tận”) nên nếu gia đình nào tổ chức Tết năm cùng thì thôi, không “đăng cai” Tết nhảy. 

Bên cạnh việc bày tỏ tấm lòng thành kính tổ tiên, người Dao còn hướng về các thế lực siêu nhiên nên trong Tết nhảy, đồng bào có nghi thức rước tranh thờ (Tết nhảy còn có tên gọi khác là “Tết luyện âm binh” hay “Khao quân Tam Thanh”). 

Quy mô của Tết nhảy rất lớn, lễ vật linh đình, kéo dài trong nhiều ngày (thường là 3 ngày). Để chuẩn bị, gia đình/dòng họ đứng ra tổ chức phải chuẩn bị ít nhất 5 con lợn - mỗi con khoảng 40 đến 50kg, hàng chục hũ rượu, và rất nhiều gà, gạo nếp... Ngoài ra, còn có tiền âm, giấy sớ, cờ phướn với số lượng lớn cùng tre nứa, dao kiếm gỗ... Do “gánh nặng” về kinh tế nên thời gian tổ chức Tết nhảy của một gia đình người Dao Thanh Hóa có khi lên tới 10 năm, thậm chí 15 năm/lần.

Có thể xem Tết nhảy như “sợi chỉ đỏ” kết nối tộc người, xóa nhòa sự ngăn cách về khoảng cách địa lý hành chính. Tuy nhiên, Tết nhảy của người Dao ở Lào Cai còn có nghi thức rước “kiếm thần” (cặp “kiếm đực - kiếm cái” mà trong tâm niệm của người Dao đó là báu vật truyền đời, tổ tiên để lại cho con cháu). 

Nhìn chung, hai yếu tố “lễ” và “hội” có sự phân định rất rõ. Phần “lễ” do thầy cúng chủ trì, gồm các nghi thức cúng bái, đốt vỏ cây thơm… mời tổ tiên về chứng giám cho lòng thành của con cháu. Sau phần “lễ” là phần “hội” diễn ra thâu đêm suốt sáng, dài ngày với nhiều điệu múa (múa cờ, múa đao, múa rùa, múa duyệt binh…), nhiều nhạc cụ (chuông, trống, chũm chọe, háp chảo…), thu hút tất cả các thành viên trong cộng đồng tham gia, không phân biệt tuổi tác, giới tính.

Sự huyền bí của Tết nhảy đến nay vẫn là thách thức với không ít nhà nghiên cứu trong việc giải mã cái Tết đặc trưng nhất của người Dao (Quần Chẹt).