Cụ Nguyễn Xuân Đại và cụ Nguyễn Thị Lan là bố mẹ đẻ của các ông, bà: Nguyễn Thị Vân (SN 1938), Nguyễn Xuân Lý (đã hy sinh năm 1947), Nguyễn Xuân Long (SN 1941). Các cụ mất đi để lại toàn bộ tài sản là căn nhà cấp 4 lợp ngói trên diện tích đất ở khoảng gần 1.500m2.

Ông Lô và bà Vân kết hôn năm 1955. Ban đầu, ông bà ở tại gia đình bên nội.

Khoảng năm 1960, ông Nguyễn Xuân Long (em ruột bà Vân) đi công nhân. Do e ngại sức khỏe của cụ Nguyễn Thị Lan nên ông Lô và bà Vân chuyển hẳn sang ở bên ngoại. Từ khi ông Long đi làm xa, mọi việc chăm sóc mẹ già đều do gia đình bà Vân gánh vác.

Năm 1966, cụ Nguyễn Thị Lan mất, vợ chồng ông Long bỏ đi nơi khác nên từ đó gia đình ông Lô, bà Vân quản lý, sử dụng toàn bộ diện tích nhà và đất của cụ Đại và cụ Lan để lại. Khi mất, cụ Đại và cụ Lan không để lại di chúc.

Năm 1976, ông Lô, bà Vân có nhận chuyển nhượng một phần diện tích đất liền kề của bà Nguyễn Thị Yến, giá chuyển nhượng là 230 đồng, đã trả tiền mặt và nhận đất. Diện tích đo thực tế hiện nay là 194,3m2.

Năm 1982, ông Lô, bà Vân có mua thêm của bà Nguyễn Thị Yến diện tích đất kế bên, số tiền là 25 đồng. Hai bên đã giao đất, trả tiền. Diện tích đo thực tế hiện nay là 598,5m2. Việc mua bán này có anh Nguyễn Xuân Quý, là con bà Nguyễn Thị Yến biết và xác nhận. 

Năm 1985, ông Nguyễn Xuân Long đi công tác xa và đã có nhà ở tỉnh Phú Thọ nên nhượng lại ngôi nhà của bố mẹ để lại cho chị gái là  bà Nguyễn Thị Vân; đồng thời nhận số tiền 20.000 đồng của vợ chồng ông Lô, bà Vân. Từ đó, gia đình ông Lô, bà Vân sử dụng toàn bộ diện tích đó.

Năm 2004, ông Long quay về quê hương đặt vấn đề với ông Lô, bà Vân xin trông nom diện tích nhà cũ, trên diện tích 200m2 để làm nơi thờ cúng. Ông Lô, bà Vân không đồng ý nhưng nể tình chị em nên cho phép ông Long đi lại, tạm trú tại địa chỉ này.

Ngày 1/8/2004, ông Long có đơn khiếu nại quyền sử dụng đất gửi UBND huyện Thanh Trì và UBND xã Tả Thanh Oai yêu cầu ông Lô, bà Vân chia tài sản thừa kế tương ứng với 400m2 đất, trên đó có căn nhà đã chuyển nhượng cho bà Vân. Bắt đầu từ đây  phát sinh tranh chấp giữa ông Long và gia đình ông Lô, bà Vân.

Sau khi hòa giải không thành ở cấp cơ sở, ông Lô, bà Vân và ông Long đã phải ra tòa để giải quyết quyền lợi giữa các bên.

Ngày 29/1/2013, TAND TP Hà Nội (Tòa Sơ thẩm) đã ban hành Bản án số 04/2013/DS-ST về việc: Hủy giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà đất, chia tài sản chung và đòi nhà.

Tuy nhiên, sau khi bản án được ban hành, gia đình ông Lô, bà Vân đã phản đối quyết liệt vì cho rằng thiếu khách quan và trái pháp luật. Ông Lô, bà Vân có đơn kháng cáo lên TAND Tối cao (Tòa Phúc thẩm) đề nghị được xét xử lại. 

Đánh giá, phân tích đối với Bản án số 04/2013/DS-ST của TAND TP Hà Nội, luật sư Đặng Anh Đức, Văn phòng Luật sư Đặng và Cộng sự nhận định: Cụ Đại mất năm 1947, cụ Lan mất năm 1966. Sau khi 2 cụ mất, giữa những người thừa kế là ông Nguyễn Xuân Long và bà Nguyễn Thị Vân đã có sự phân chia về việc sử dụng, định đoạt di sản thừa kế của 2 cụ. Ngày 29/4/1985, ông Long thỏa thuận với bà Vân về việc chuyển giao, sử dụng phần tài sản này. Cụ thể là ông Long đã nhượng lại căn nhà duy nhất của các cụ để lại trên đất cho bà Vân. Thay vào đó, bà Vân phải trả số tiền là 20.000 đồng để được định đoạt toàn bộ tài sản này.

Giao dịch này giữa ông Long và bà Vân là hoàn toàn tự nguyện, không trái pháp luật, đạo đức xã hội vào thời điểm xác lập nên có giá trị ràng buộc và được pháp luật bảo hộ. Thực tế, giao dịch này đã được các bên thực hiện, bà Vân đã quản lý, sử dụng ổn định, liên tục tài sản này. Chồng bà Vân là ông Nguyễn Văn Lô đã đã đăng ký, sử dụng đất theo quy định của Nhà nước để được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng chung hợp pháp. Hồ sơ quản lý về đất đai của chính quyền địa phương các giai đoạn cũng đã thể hiện rõ điều này. Thỏa thuận giữa ông Long và bà Vân được các đương sự cũng như tòa án thừa nhận là có thực. Tuy nhiên, tòa án cho rằng, Đơn chuyển nhượng lại nhà năm 1985 không nêu xác định địa chỉ, không nêu rõ diện tích đất, không báo cáo chính quyền địa phương nên trong quá trình xét xử, tòa án đã công nhận một thỏa thuận khác giữa các bên là Biên bản họp gia đình vào ngày 16/3/1997 làm cơ sở để chia tài sản theo yêu cầu của ông Long. Tòa án cho rằng, Biên bản này là văn bản thay thế cho Đơn nhượng lại nhà năm 1985 và có giá trị thi hành.

Luật sư Đặng Anh Đức cho rằng, quan điểm của tòa án là chưa thuyết phục bởi các lẽ sau:

Thứ nhất, Đơn nhượng lại nhà năm 1985 không thể nhận định là vô hiệu do không nêu rõ địa chỉ và diện tích: Trong quá trình xét xử, nguyên đơn đã thừa nhận việc nhượng đất là có và thực tế các bên có thể xác định được tài sản nhượng này do chỉ có một căn nhà duy nhất trên thửa đất ở thời điểm đó.

Thứ hai, Biên bản họp gia đình năm 1997 không có cơ sở pháp lý để công nhận hợp pháp: (1) Biên bản họp có nêu rõ thành phần họp nhưng lại không đầy đủ chữ ký của người tham gia; (2) Vào thời điểm ký biên bản, ông Lô là người đứng tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, được Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất hợp pháp nhưng nội dung phân chia tài sản không thể hiện sự đồng ý của ông Lô. Có thể hiểu những người ký văn bản đã thỏa thuận định đoạt tài sản của người khác, trái với quy định của pháp luật; (3) Trong Biên bản này không hề có sự phủ định đối với Đơn nhượng lại nhà năm 1985 nên việc nhận định của tòa án là chưa có cơ sở rõ ràng. 

Thứ ba, tòa án cho rằng Đơn nhượng nhà năm 1985 là cái cũ, được hai bên thay thế bằng biên bản họp gia đình là không hợp lý: Đơn nhượng nhà năm 1985 mặc dù là cái cũ nhưng các bên đã thực hiện, phần tài sản của bà Vân sau đó được xác định là tài sản chung của vợ chồng (bà Vân và ông Lô) nên bất kỳ giao dịch nào có liên quan đến tài sản sau này phải có sự đồng ý của các chủ sở hữu, sử dụng mới có giá trị pháp lý. Biên bản họp giữa các bên năm 1997 không có giá trị pháp lý nên không thể coi là văn bản thay thế được. 

Như vậy, việc tòa án sử dụng Biên bản họp gia đình làm căn cứ chính cho việc chấp nhận yêu cầu chia tài sản của ông Long mà chưa đánh giá đầy đủ giá trị pháp lý của đơn nhượng nhà năm 1985 là chưa khách quan.

Luật sư Đặng Anh Đức cũng cho rằng, còn một số điểm chưa mang tính thuyết phục như: Thời hiệu chia thừa kế; việc tòa không triệu tập nhân chứng Nguyễn Xuân Quý (là con bà Nguyễn Thị Yến, người đã 2 lần chuyển nhượng đất cho ông Lô, bà Vân); vấn đề đòi hỏi giám định chữ viết, chữ kí trong biên bản họp gia đình năm 1997 và cả vấn đề án phí đối với 2 bên nguyên đơn và bị đơn. Do vậy, Bản án số 04/2013/DS-ST ngày 29/1/2013 của TAND TP Hà Nội cần xem xét lại cho phù hợp với các tình tiết và bối cảnh thực tế của vụ án.

Hoàng Lan