Thị trường chứng khoán Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới khi tiến trình nâng hạng đặt ra yêu cầu cao hơn về minh bạch, kỷ luật thị trường, bảo vệ nhà đầu tư và an toàn hệ thống.

Trong bối cảnh quy mô giao dịch, số lượng nhà đầu tư và mức độ phức tạp của sản phẩm tài chính ngày càng tăng, mô hình thanh tra, giám sát nặng về tuân thủ, hậu kiểm bộc lộ giới hạn nhất định. Từ thực tiễn các kết luận thanh tra của Thanh tra Chính phủ về chứng khoán, thị trường chứng khoán và trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ, yêu cầu chuyển sang giám sát rủi ro dựa trên dữ liệu trở nên cấp thiết hơn.

Ảnh: Bảo Anh

Nâng hạng thị trường và yêu cầu mới đối với giám sát

Nâng hạng thị trường không chỉ là thay đổi phân loại trong hệ thống đánh giá quốc tế, mà còn là phép thử đối với năng lực quản lý Nhà nước, năng lực thanh tra, giám sát rủi ro và khả năng bảo vệ tính toàn vẹn của thị trường. Khi dòng vốn quốc tế, nhà đầu tư tổ chức và sản phẩm tài chính gia tăng, yêu cầu về công bố thông tin, kỷ luật giao dịch, phòng ngừa thao túng, kiểm soát giao dịch nội gián, giám sát trái phiếu doanh nghiệp và bảo vệ nhà đầu tư cũng cao hơn.

Luật Chứng khoán năm 2019, Luật số 56/2024/QH15 và hệ thống quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán đã tạo nền tảng quan trọng để tăng cường kỷ luật thị trường. Tuy nhiên, trong bối cảnh hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, chỉ hoàn thiện nghĩa vụ báo cáo, công bố thông tin và chế tài xử phạt là chưa đủ. Cơ chế pháp lý cần được nâng cấp theo hướng nhận diện sớm, cảnh báo sớm và xử lý rủi ro trên cơ sở dữ liệu.

Ảnh: Bảo Anh

Thực tiễn thanh tra cho thấy giới hạn của hậu kiểm

Mô hình quản lý tuân thủ có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm các chủ thể thị trường thực hiện đúng quy định về đăng ký, niêm yết, công bố thông tin, giao dịch của cổ đông lớn, người nội bộ, nghĩa vụ của công ty chứng khoán và tổ chức phát hành. Tuy nhiên, thực tiễn thanh tra cho thấy mô hình này chưa đủ để nhận diện kịp thời các rủi ro có tính liên thông, đa chủ thể và diễn biến nhanh.

Kết luận thanh tra số 1590/KL-TTCP của Thanh tra Chính phủ về việc chấp hành chính sách, pháp luật tại Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho thấy yêu cầu hoàn thiện thẩm quyền điều tra hành chính, cơ chế phối hợp giám sát, công tác công bố thông tin và xử lý vi phạm là vấn đề đã được đặt ra từ sớm. Đây là những nội dung nền tảng, bởi thị trường chứng khoán càng phát triển thì yêu cầu về thẩm quyền, công cụ, dữ liệu và phương thức phối hợp của cơ quan quản lý càng phải được nâng cao.

Kết luận thanh tra số 293/KL-TTCP về hoạt động của Sở Giao dịch Chứng khoán TP Hồ Chí Minh và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội tiếp tục cho thấy các khâu niêm yết, đăng ký giao dịch, công bố thông tin, giám sát doanh nghiệp niêm yết, giao dịch của cổ đông lớn, người nội bộ, người có liên quan và xử lý vi phạm cần được chuẩn hóa bằng dữ liệu chi tiết hơn. Nếu giám sát chỉ dựa vào hồ sơ, báo cáo và hậu kiểm, cơ quan quản lý khó theo kịp các hành vi phát sinh trong môi trường giao dịch nhanh, nhiều lớp quan hệ và có khả năng lan truyền rủi ro lớn.

Đặc biệt, Kết luận thanh tra số 276/KL-TTCP về phát hành trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ cho thấy rủi ro không chỉ phát sinh tại thời điểm phát hành, mà còn kéo dài trong quá trình sử dụng nguồn tiền, quản lý tài sản bảo đảm, thực hiện nghĩa vụ thanh toán và xử lý các giao dịch với bên liên quan.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu chuyển từ giám sát hồ sơ sang giám sát rủi ro dựa trên dữ liệu, nhất là dữ liệu dòng tiền, tài sản bảo đảm và quan hệ giữa các chủ thể liên quan.

Các kết luận thanh tra về trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ cũng cho thấy giám sát sau phát hành là khâu then chốt. Nếu chỉ kiểm tra từng hồ sơ phát hành riêng lẻ, cơ quan quản lý khó phát hiện đầy đủ sự dịch chuyển của dòng tiền, quan hệ giữa tổ chức phát hành với bên liên quan, tình trạng tài sản bảo đảm và khả năng thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Do đó, giám sát thị trường vốn không thể chỉ dừng ở kiểm tra thủ tục, mà phải theo dõi toàn bộ vòng đời rủi ro của sản phẩm tài chính.

Ảnh: Bảo Anh

Từ quản lý tuân thủ đến giám sát rủi ro dựa trên dữ liệu

Giám sát rủi ro dựa trên dữ liệu là cách tiếp cận trong đó cơ quan quản lý sử dụng dữ liệu giao dịch, dữ liệu công bố thông tin, dữ liệu tài chính, dữ liệu sở hữu, dữ liệu dòng tiền và dữ liệu liên quan khác để nhận diện sớm dấu hiệu bất thường, phân loại mức độ rủi ro và lựa chọn đúng đối tượng, đúng trọng tâm thanh tra, kiểm tra.

Nếu quản lý tuân thủ trả lời câu hỏi “chủ thể thị trường có thực hiện đúng thủ tục hay không”, thì giám sát rủi ro dựa trên dữ liệu trả lời câu hỏi quan trọng hơn “ở đâu đang hình thành rủi ro cần được phát hiện sớm”. Đây là sự chuyển đổi từ tư duy kiểm tra sau vi phạm sang tư duy cảnh báo, phòng ngừa và can thiệp kịp thời.

Trong quá trình này, SupTech, tức công nghệ phục vụ hoạt động giám sát của cơ quan quản lý, có thể trở thành công cụ quan trọng. Đối với thị trường chứng khoán, SupTech có thể được ứng dụng trong giám sát giao dịch bất thường, phân tích mạng lưới tài khoản, chấm điểm rủi ro đối với công ty niêm yết, công ty chứng khoán, tổ chức phát hành trái phiếu; khai phá dữ liệu từ báo cáo tài chính, báo cáo kiểm toán, bản cáo bạch và công bố thông tin.Giá trị của SupTech không nằm ở việc thay thế thanh tra viên bằng máy móc, mà ở việc cung cấp bản đồ rủi ro khách quan hơn, nhanh hơn và có khả năng kiểm chứng tốt hơn. Thay vì phân bổ nguồn lực dàn đều, cơ quan giám sát có thể tập trung vào doanh nghiệp, mã chứng khoán, tài khoản giao dịch hoặc tổ chức phát hành có dấu hiệu rủi ro cao. Qua đó, hoạt động thanh tra, giám sát chuyển từ “đi tìm vi phạm” sang “đi theo dấu hiệu rủi ro”.

Hoàn thiện pháp lý về dữ liệu và phối hợp liên ngành

Điểm nghẽn lớn nhất của giám sát rủi ro dựa trên dữ liệu không chỉ là thiếu phần mềm hay thuật toán, mà là thiếu cơ chế pháp lý đủ rõ để thu thập, liên thông, xử lý, chia sẻ và sử dụng dữ liệu hợp pháp.

Trước hết, cần hoàn thiện thẩm quyền tiếp cận và liên thông dữ liệu. Các hành vi thao túng giá, giao dịch nội gián, che giấu giao dịch bên liên quan hoặc sử dụng vốn trái phiếu không đúng mục đích thường không thể được nhận diện đầy đủ nếu chỉ nhìn vào dữ liệu lệnh mua, lệnh bán hoặc hồ sơ công bố thông tin. Trong nhiều trường hợp, cần đối chiếu dữ liệu giao dịch chứng khoán với dữ liệu dòng tiền, dữ liệu định danh nhà đầu tư, dữ liệu người nội bộ, dữ liệu sở hữu doanh nghiệp, dữ liệu thuế, kiểm toán và tài sản bảo đảm. Vấn đề không phải là trao quyền truy cập đại trà, mà là thiết lập cơ chế truy xuất dữ liệu có điều kiện, đúng thẩm quyền, đúng mục đích, có lưu vết và trách nhiệm giải trình.

Ảnh: Bảo Anh

Thứ hai, cần quy định rõ hơn giá trị sử dụng của chứng cứ điện tử và kết quả phân tích dữ liệu trong thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm. Kết quả phân tích của hệ thống không nên được coi là căn cứ xử phạt độc lập, mà trước hết là căn cứ cảnh báo, lựa chọn đối tượng thanh tra, khoanh vùng hành vi và định hướng thu thập chứng cứ. Dữ liệu được sử dụng phải bảo đảm tính toàn vẹn, khả năng truy xuất nguồn gốc và khả năng kiểm chứng.

Thứ ba, cần kiểm soát rủi ro từ mô hình trí tuệ nhân tạo. Đối với AI phục vụ giám sát, cần tránh tình trạng “hộp đen thuật toán”. Cảnh báo của AI phải được chuyển hóa thành dấu hiệu cụ thể, có thể kiểm chứng, thay vì chỉ dừng ở kết luận xác suất.

Để thực thi hiệu quả, cần hoàn thiện pháp luật về thẩm quyền dữ liệu; thiết lập cơ chế phối hợp giữa cơ quan chứng khoán, thanh tra, ngân hàng, thuế, công an, viễn thông, đăng ký doanh nghiệp, kiểm toán; đồng thời chuẩn hóa dữ liệu phục vụ giám sát tự động. Dữ liệu công bố thông tin, báo cáo tài chính, giao dịch cổ đông lớn, người nội bộ, trái phiếu doanh nghiệp, giao dịch ký quỹ và an toàn tài chính công ty chứng khoán cần được chuẩn hóa theo hướng phục vụ cảnh báo sớm. Đặc biệt, việc sử dụng dữ liệu phải đi cùng kiểm soát quyền lực. Cần áp dụng các biện pháp phân quyền truy cập, mã hóa, lưu vết, đánh giá tác động xử lý dữ liệu và chỉ mở rộng phạm vi dữ liệu khi có quyết định thanh tra, kiểm tra hoặc yêu cầu hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền.

Chỉ có ý nghĩa khi cùng nâng cấp năng lực thanh tra, giám sát

Nâng hạng thị trường chứng khoán là cơ hội quan trọng để Việt Nam mở rộng khả năng thu hút vốn, nâng cao vị thế thị trường tài chính và thúc đẩy cải cách thể chế. Tuy nhiên, nâng hạng chỉ có ý nghĩa bền vững khi đi cùng nâng cấp năng lực thanh tra, giám sát và hoàn thiện pháp luật.

Trong giai đoạn mới, mô hình quản lý tuân thủ, nặng về hậu kiểm cần được bổ sung bằng mô hình giám sát rủi ro dựa trên dữ liệu. SupTech có thể giúp cơ quan quản lý phát hiện sớm dấu hiệu bất thường, lựa chọn đúng đối tượng thanh tra và phòng ngừa rủi ro thị trường. Nhưng công nghệ không thể tự tạo ra thẩm quyền pháp lý, không thể tự bảo đảm quyền riêng tư và cũng không thể tự chuyển hóa cảnh báo thành quyết định xử lý vi phạm hợp pháp.

Vì vậy, hoàn thiện cơ chế pháp lý về thanh tra, giám sát thị trường chứng khoán trong giai đoạn nâng hạng phải đặt dữ liệu vào trung tâm, đồng thời đặt kiểm soát quyền lực, bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo vệ nhà đầu tư vào cùng một vị trí trung tâm. Một thị trường chứng khoán hiện đại không chỉ cần thanh khoản lớn và sản phẩm đa dạng, mà cần một cơ chế giám sát đủ năng lực phát hiện sớm rủi ro, đủ cơ sở pháp lý để xử lý vi phạm và đủ minh bạch để củng cố niềm tin của nhà đầu tư.