Tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo là một trong những hoạt động thể hiện rõ nhất bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Đây không chỉ là cơ chế bảo đảm quyền hiến định của công dân trong việc khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh mà còn là kênh quan trọng để chính quyền nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân, kịp thời tháo gỡ các mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cơ sở.

Ở cấp xã - nơi chính quyền gần dân nhất, mọi quyết định hành chính đều tác động trực tiếp đến đời sống của người dân. Vì vậy, chất lượng công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo không chỉ phản ánh hiệu lực quản lý Nhà nước mà còn là thước đo niềm tin của người dân đối với chính quyền. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều nguy cơ bị thực hiện không đầy đủ, không đúng quy định hoặc thiếu khách quan nếu không có cơ chế giám sát thường xuyên, thực chất.

Chính vì vậy, việc đặt hoạt động tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo dưới sự giám sát của các cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các thiết chế xã hội là yêu cầu khách quan nhằm bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực trong hoạt động công vụ.

Bối cảnh mới đặt ra yêu cầu mới đối với công tác giám sát

Yêu cầu tăng cường giám sát càng trở nên cấp bách khi từ ngày 1/7/2025, cả nước chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, không còn tổ chức chính quyền cấp huyện. Sự thay đổi này kéo theo việc chuyển giao một khối lượng lớn nhiệm vụ, quyền hạn về cấp xã và cấp tỉnh, trong đó có công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Song song với việc đổi mới mô hình tổ chức chính quyền là sự hoàn thiện mạnh mẽ của hệ thống pháp luật về giám sát. Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015 đã tạo nền tảng để HĐND các cấp đổi mới nội dung, phương thức giám sát.

Tiếp đó, Nghị quyết số 594/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã hướng dẫn cụ thể về hoạt động giám sát của HĐND, Thường trực HĐND, các ban HĐND, tổ đại biểu HĐND và đại biểu HĐND, góp phần hoàn thiện quy trình, phương pháp và trách nhiệm phối hợp trong hoạt động giám sát.

Đặc biệt, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, tiếp tục sửa đổi, bổ sung nhiều quy định quan trọng, tạo lập khuôn khổ pháp lý phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Những thay đổi này mở ra cơ hội để nâng cao hiệu quả giám sát đối với công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo của chính quyền cấp xã, đồng thời đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ phương thức tổ chức thực hiện.

Áp lực ngày càng lớn ở cấp cơ sở

Thực tiễn cho thấy, khi cấp huyện không còn, phần lớn nhiệm vụ tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo được chuyển trực tiếp về cấp xã. Điều này khiến áp lực đối với đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở tăng lên đáng kể.

Theo Báo cáo số 943/BC-CP ngày 17/10/2025 của Chính phủ, trong năm 2025, Chủ tịch UBND cấp xã đã tiếp 71.510 lượt công dân, bảo đảm 92% số ngày tiếp công dân theo quy định; tỷ lệ trực tiếp tiếp công dân đạt tới 96%.

Tuy nhiên, tỷ lệ giải quyết khiếu nại, tố cáo thuộc thẩm quyền của cơ quan hành chính chỉ đạt 76,7%, giảm 4,7% so với năm 2024, một phần do quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại bộ máy.

Những con số trên cho thấy, mặc dù chính quyền cơ sở đã nỗ lực duy trì hoạt động tiếp công dân trong điều kiện bộ máy có nhiều biến động, nhưng áp lực về khối lượng công việc, nhân lực và năng lực chuyên môn đang hiện hữu.

Bên cạnh đó, việc không còn cấp huyện cũng làm gia tăng khoảng cách hành chính giữa cấp xã và cấp tỉnh. Nếu trước đây cấp huyện vừa là cơ quan giải quyết, vừa là tầng nấc kiểm tra, giám sát trực tiếp, thì nay khoảng trống này cần được bù đắp bằng việc nâng cao năng lực giám sát ngay tại cơ sở.

Trong khi đó, thực tế cho thấy hoạt động giám sát ở cấp xã vẫn còn nhiều hạn chế. Đại biểu HĐND chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm, bộ máy tham mưu còn mỏng, nguồn lực hạn chế; việc không còn Ban Pháp chế HĐND cấp xã cũng làm giảm tính chuyên sâu trong giám sát đối với lĩnh vực tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Đổi mới phương thức giám sát để kiểm soát quyền lực

Trong điều kiện mới, việc tăng cường vai trò của các chủ thể giám sát không chỉ nhằm phát hiện sai phạm mà còn hướng đến phòng ngừa vi phạm, nâng cao trách nhiệm giải trình của chính quyền cơ sở.

HĐND cấp xã cần phát huy hiệu quả các hình thức giám sát như xem xét báo cáo, chất vấn, giám sát chuyên đề, theo dõi việc giải quyết kiến nghị của cử tri và công dân. Đồng thời, hoạt động giám sát cần chuyển mạnh từ việc chủ yếu dựa trên báo cáo sang tăng cường khảo sát thực tế, đối thoại trực tiếp với người dân, theo dõi việc thực hiện các kết luận sau giám sát.

Cùng với đó, vai trò giám sát xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Ban Thanh tra Nhân dân và các tổ chức chính trị - xã hội cần tiếp tục được phát huy. Đây là những chủ thể có lợi thế trong việc nắm bắt thông tin từ cơ sở, phát hiện sớm các dấu hiệu phát sinh khiếu kiện, góp phần hạn chế các vụ việc phức tạp, kéo dài.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số đang được thúc đẩy mạnh mẽ, việc ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về tiếp công dân, xử lý đơn và giải quyết khiếu nại, tố cáo sẽ tạo điều kiện để hoạt động giám sát được thực hiện khách quan, minh bạch và hiệu quả hơn.

Mặc dù hệ thống pháp luật về giám sát đã được bổ sung, hoàn thiện đáng kể trong giai đoạn 2025-2026, song phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây vẫn được xây dựng trên nền tảng mô hình chính quyền địa phương 3 cấp.

Cho đến nay, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về hoạt động giám sát công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo của chính quyền cấp xã trong điều kiện vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cũng như trong bối cảnh nhiều đạo luật mới đã được ban hành và bắt đầu có hiệu lực.

Đây là khoảng trống cả về lý luận lẫn thực tiễn cần sớm được bổ sung nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật, đổi mới phương thức giám sát và nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực ở cơ sở.

Xuất phát từ yêu cầu đó, việc giám sát công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo của chính quyền cấp cơ sở có ý nghĩa thiết thực và cấp bách, không chỉ góp phần làm rõ những vấn đề lý luận về giám sát trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp mà còn đánh giá thực trạng, chỉ ra những bất cập trong cơ chế giám sát hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện.

Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, lấy người dân làm trung tâm phục vụ, việc nâng cao hiệu quả giám sát công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo ở cấp xã sẽ góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân, tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền, củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, đồng thời tạo nền tảng quan trọng để xây dựng nền hành chính hiện đại, công khai, minh bạch và phục vụ.