GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh: V.Điệp

Nhiều kết quả nghiên cứu chưa đi vào cuộc sống

Theo GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, riêng tại Viện Triết học, trong giai đoạn 2021 - 2025, tổng kinh phí nghiên cứu bình quân chỉ khoảng 2.920 triệu đồng/năm, tương đương 71 triệu đồng/người/năm, với 40 viên chức nghiên cứu.

Trong khi đó, chỉ 29,3% cán bộ tham gia chủ trì đề tài hàng năm, công suất nghiên cứu chưa được khai thác đầy đủ. “Mức kinh phí rất thấp so với chức năng nghiên cứu cơ bản, vì vậy nhiều nghiên cứu chưa thể phát triển đến giai đoạn ứng dụng thực tế”, theo ông Lợi.

Bên cạnh đó, Viện Triết học đã công bố 49 bài quốc tế trong 5 năm, trung bình 0,19 bài/người/năm, và 308 bài trong nước, nhưng các công trình chuyên sâu, mang tính dẫn dắt quốc gia lại có xu hướng giảm. Thiếu các sản phẩm nghiên cứu ứng dụng và đội ngũ chuyên trách khiến việc chuyển giao tri thức sang thực tiễn gặp nhiều hạn chế.

Nguyên nhân của thực trạng này đến từ nhiều phía. Một số đề tài chưa sát với nhu cầu thực tiễn, còn nặng về mục tiêu học thuật.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp chưa sẵn sàng tiếp nhận kết quả nghiên cứu trong nước do lo ngại rủi ro công nghệ, chi phí hoàn thiện sản phẩm hoặc thiếu thông tin kết nối với các viện, trường.

Thêm vào đó, cơ chế tài chính, sở hữu trí tuệ và phân chia lợi ích từ thương mại hóa còn nhiều điểm chưa tạo động lực mạnh.

Hệ quả là lãng phí ngân sách đầu tư, công sức của nhà khoa học và cơ hội phát triển kinh tế. Khi các kết quả nghiên cứu không được ứng dụng, niềm tin xã hội vào hiệu quả đầu tư công cho khoa học cũng giảm sút. Đây là dạng lãng phí cần được nhận diện và xử lý kịp thời, đặc biệt trong bối cảnh yêu cầu tiết kiệm, chống lãng phí ngày càng cao.

Thúc đẩy thương mại hóa gắn với hoàn thiện thể chế và trách nhiệm quản lý

Nhận thức rõ vấn đề này, thời gian qua, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tập trung hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Trọng tâm là đặt doanh nghiệp vào trung tâm hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, khuyến khích nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu thị trường.

Theo ông Lợi, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cam kết sẵn sàng triển khai nhiệm vụ, đặc biệt là nghiên cứu lý luận và tư vấn chính sách, nhằm cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho Đảng, Nhà nước trong hoạch định đường lối phát triển.

Các chính sách mới tạo điều kiện cho tổ chức nghiên cứu và nhóm nhà khoa học tham gia trực tiếp vào quá trình thương mại hóa. Đồng thời, sở hữu và khai thác kết quả nghiên cứu từng bước được điều chỉnh linh hoạt hơn, giảm rào cản hành chính.

Chỉ khi khoa học phục vụ phát triển, tri thức mới tạo đột phá cho đất nước. Ảnh minh họa: IT

Tuy nhiên, cũng cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, nhất là về định giá kết quả nghiên cứu, phân chia lợi ích giữa Nhà nước - tổ chức nghiên cứu - nhà khoa học - doanh nghiệp. Nếu không tháo gỡ được các nút thắt này, tâm lý e ngại trách nhiệm, sợ sai vẫn tồn tại trong quá trình thương mại hóa.

Một điểm mấu chốt là nâng cao trách nhiệm quản lý và giám sát hiệu quả đầu tư khoa học và công nghệ. Việc đánh giá đề tài không nên chỉ dừng lại ở nghiệm thu, mà cần cơ chế theo dõi trong một khoảng thời gian nhất định để xem xét khả năng ứng dụng, chuyển giao và tạo giá trị thực tế. Đây cũng là cơ sở để điều chỉnh định hướng đầu tư, tránh dàn trải, trùng lặp, kém hiệu quả.

Khoa học chỉ thực sự có giá trị khi phục vụ phát triển

Theo GS.TS Lê Văn Lợi, khoa học xã hội và nhân văn không chỉ là phương tiện lý luận, mà còn là công cụ định hướng phát triển và giải quyết các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội.

Vì vậy, đầu tư cho khoa học và công nghệ phải gắn với việc tạo ra giá trị thực chất cho xã hội và nền kinh tế; tránh để khoa học “xếp ngăn kéo” không chỉ là yêu cầu chuyên môn, mà còn là yêu cầu về trách nhiệm trong quản lý, sử dụng hiệu quả nguồn lực công.

Thiết nghĩ, để khoa học thực sự trở thành động lực phát triển, các tổ chức nghiên cứu cần xây dựng chiến lược lâu dài, gắn kết nghiên cứu cơ bản với nghiên cứu ứng dụng và tư vấn chính sách; đồng thời, tăng cường hợp tác quốc tế, kết nối doanh nghiệp và chính quyền địa phương để thương mại hóa các sản phẩm nghiên cứu.

Việc áp dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số và chuyển đổi số sẽ giúp mở rộng phạm vi, nâng cao chất lượng và khả năng ứng dụng của nghiên cứu.

Một số giải pháp cụ thể theo GS.TS Lê Văn Lợi đó là cần tăng kinh phí nghiên cứu mang tính chiến lược, ưu tiên phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, hỗ trợ công bố quốc tế, số hóa cơ sở dữ liệu và tạp chí chuyên ngành, đồng thời xây dựng cơ chế khuyến khích nghiên cứu liên ngành, có tác động kinh tế - xã hội lâu dài.

Thương mại hóa kết quả nghiên cứu không chỉ là việc kinh tế, mà còn là trách nhiệm xã hội và công tác quản lý. Khi các kết quả nghiên cứu được ứng dụng và chuyển giao hiệu quả, đầu tư cho khoa học và công nghệ sẽ phát huy tối đa giá trị, tránh lãng phí nguồn lực và công sức của nhà khoa học.

Đồng thời cũng cần hoàn thiện thể chế, giám sát, khuyến khích sáng tạo và chuyển đổi số, bởi chỉ khi khoa học phục vụ phát triển, tri thức mới tạo đột phá cho đất nước.