Ứng dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật còn nhiều khoảng trống

Trong khoảng ba năm qua, cùng với sự phát triển nhanh chóng của AI tạo sinh (Generative AI), việc ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật đã chuyển từ thử nghiệm sang triển khai thực tế ở nhiều quốc gia.

Nếu như trước đây AI chủ yếu được sử dụng trong hoạt động nghiên cứu pháp lý hoặc tra cứu văn bản thì hiện nay phạm vi ứng dụng đã mở rộng sang hầu hết các công đoạn của quy trình xây dựng và thi hành pháp luật, từ hoạch định chính sách, đánh giá tác động, soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật, tham vấn chính sách đến theo dõi thi hành pháp luật và cung cấp dịch vụ pháp lý.

Tại Việt Nam, chủ trương thúc đẩy ứng dụng AI đã được xác lập từ khá sớm thông qua Quyết định số 127/QĐ-TTg ngày 26/01/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030.

Tiếp đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 66-NQ/TW tiếp tục khẳng định yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng AI trong hoạt động quản lý Nhà nước, đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, coi dữ liệu và công nghệ số là nền tảng để nâng cao chất lượng thể chế.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Trong thực tiễn, một số cơ quan Nhà nước đã bước đầu khai thác các công cụ AI để hỗ trợ nghiên cứu tài liệu, tổng hợp thông tin, dự thảo văn bản hoặc giải đáp pháp luật. Bộ Tư pháp cũng đang nghiên cứu xây dựng hệ thống dữ liệu lớn pháp luật quốc gia, chuyển đổi toàn bộ văn bản quy phạm pháp luật sang định dạng máy có thể đọc được, số hóa hồ sơ xây dựng pháp luật nhằm tạo nền tảng cho việc phát triển các ứng dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật.

Tuy nhiên, xét trên tổng thể, việc ứng dụng AI trong hoạt động xây dựng và thi hành pháp luật vẫn đang ở giai đoạn đầu.

TS. Lê Tuấn Phong, Phó Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) cho biết, nghiên cứu thực tiễn chỉ ra dữ liệu pháp luật còn phân tán và chưa được chuẩn hóa. Mặc dù Việt Nam đã hình thành nhiều cơ sở dữ liệu về văn bản quy phạm pháp luật, thủ tục hành chính, điều ước quốc tế, án lệ và các dữ liệu chuyên ngành khác nhưng việc liên thông, chuẩn hóa và chia sẻ dữ liệu còn hạn chế.

Bên cạnh đó, AI chưa được tích hợp vào quy trình xây dựng và thi hành pháp luật. Trong khi đó, hầu hết các công đoạn như nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, rà soát văn bản, tổng hợp ý kiến góp ý, đánh giá tác động hay theo dõi thi hành pháp luật vẫn được thực hiện chủ yếu bằng phương pháp thủ công. Điều này làm tăng thời gian xử lý, phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của cán bộ và khó đáp ứng yêu cầu xử lý khối lượng lớn thông tin trong thời gian ngắn.

Không chỉ vậy, việc sử dụng AI trong khu vực công đặt ra nhiều vấn đề về trách nhiệm giải trình, bảo mật dữ liệu, kiểm soát nguy cơ sai lệch trong các hệ thống AI và tính minh bạch của kết quả. Trong khi đó, Việt Nam chưa có hướng dẫn chuyên biệt về sử dụng AI trong hoạt động xây dựng và thi hành pháp luật. Điều này khiến nhiều cơ quan còn tâm lý thận trọng khi áp dụng AI vào các hoạt động nghiệp vụ có tính chất pháp lý.

Một trong những khoảng trống lớn của Việt Nam hiện nay là năng lực dữ liệu, kỹ năng AI và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan Nhà nước trong triển khai AI. Trong khi đó, AI chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng thời với phát triển dữ liệu, hạ tầng số và nguồn nhân lực…

Định hướng xây dựng hệ sinh thái AI hỗ trợ toàn bộ vòng đời pháp luật

Theo TS. Lê Tuấn Phong, để thúc đẩy ứng dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật ở Việt Nam, cần hoàn thiện khung chính sách và thể chế về ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật. Trong đó, xác định rõ phạm vi ứng dụng, trách nhiệm của cơ quan sử dụng, cơ chế kiểm soát chất lượng, bảo đảm tính minh bạch, khả năng giải trình và nguyên tắc “con người quyết định cuối cùng”. AI cần được xác định là công cụ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm pháp lý của cơ quan, cá nhân có thẩm quyền.

Mặt khác, cần đẩy nhanh việc chuẩn hóa, số hóa và kết nối các cơ sở dữ liệu về văn bản quy phạm pháp luật, hồ sơ xây dựng luật, báo cáo đánh giá tác động, điều ước quốc tế, án lệ, kết quả theo dõi thi hành pháp luật, dữ liệu thủ tục hành chính và các nguồn dữ liệu có liên quan.

TS. Lê Tuấn Phong cho rằng, đây sẽ là nền tảng quan trọng để phát triển các hệ thống AI chuyên ngành pháp luật có độ chính xác và độ tin cậy cao.

TS. Lê Tuấn Phong, Phó Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp). Ảnh: BTP

TS. Lê Tuấn Phong lưu ý, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các mô hình AI đa mục đích, Việt Nam cần từng bước phát triển một mô hình AI chuyên biệt được huấn luyện trên dữ liệu pháp luật chính thống của Việt Nam. Trợ lý AI này có thể hỗ trợ các cơ quan Nhà nước trong nghiên cứu, soạn thảo, rà soát, hợp nhất, pháp điển, kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật, tổng hợp ý kiến góp ý và theo dõi thi hành pháp luật.

Đáng chú ý, cần ưu tiên ứng dụng AI theo toàn bộ vòng đời của văn bản quy phạm pháp luật. Thực tiễn quốc tế cho thấy AI phát huy hiệu quả cao nhất khi được tích hợp vào toàn bộ quy trình xây dựng và thi hành pháp luật. Do đó, cần nghiên cứu ứng dụng AI hỗ trợ từ khâu nhận diện vấn đề chính sách, xây dựng chính sách, đánh giá tác động, soạn thảo, lấy ý kiến, thẩm định, ban hành, tổ chức thi hành, theo dõi và đánh giá hiệu quả thực hiện pháp luật. Cách tiếp cận theo “vòng đời văn bản quy phạm pháp luật” sẽ tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn so với việc ứng dụng AI ở từng khâu riêng lẻ.

Ngoài ra, TS. Lê Tuấn Phong cũng nhấn mạnh đến yếu tố tăng cường đào tạo nguồn nhân lực pháp luật trong kỷ nguyên AI; tăng cường trao đổi kinh nghiệm với các tổ chức quốc tế như OECD, Liên hợp quốc, Ngân hàng Thế giới, các nước ASEAN và những quốc gia có kinh nghiệm trong ứng dụng AI vào quản trị công. Đồng thời, khuyến khích sự tham gia của các doanh nghiệp công nghệ, viện nghiên cứu và trường đại học trong nghiên cứu, phát triển các giải pháp AI phục vụ hoạt động xây dựng và thi hành pháp luật.

Theo TS. Lê Tuấn Phong, việc ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật tại Việt Nam cần được triển khai theo lộ trình phù hợp. Hơn nữa, cần chuyển từ tư duy “ứng dụng AI trong một số công đoạn” sang “thiết kế hệ sinh thái AI hỗ trợ toàn bộ vòng đời xây dựng và thi hành pháp luật”. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để hình thành phương thức lập pháp và quản trị hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng hệ thống pháp luật, tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước và phục vụ tốt hơn người dân, doanh nghiệp trong bối cảnh chuyển đổi số.