Thứ trưởng Thường trực Bộ Khoa học & Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại Hội thảo. Ảnh MN

Từ “có biển” đến làm chủ biển bằng tri thức

Ngày 21/8, tại Viện Hải dương học, phường Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh”.

Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo các bộ, ngành Trung ương, tỉnh Khánh Hòa, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp cùng nhiều chuyên gia trong lĩnh vực biển và đại dương.

Thông điệp xuyên suốt được đặt ra tại hội thảo là Việt Nam không thể trở thành quốc gia biển mạnh nếu chỉ dựa vào số lượng cảng biển, tàu thuyền hay quy mô khai thác tài nguyên. Năng lực thực chất phải được thể hiện ở khả năng hiểu biển, dự báo được biển, quản trị được biển và từng bước làm chủ các công nghệ biển hiện đại.

Đây là điểm mới quan trọng trong triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương và Nghị quyết số 218/NQ-CP ngày 7/8/2026 của Chính phủ.

Theo định hướng được nêu tại hội thảo, khoa học và công nghệ không còn chỉ giữ vai trò “công cụ hỗ trợ” cho từng ngành kinh tế biển riêng lẻ, mà phải trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, nền tảng của quản trị tổng hợp không gian biển và động lực trung tâm để phát triển kinh tế biển xanh, số, tuần hoàn, hiện đại.

Sự thay đổi đó đòi hỏi nghiên cứu khoa học biển cũng phải chuyển từ các đề tài đơn ngành, phân tán sang những chương trình liên ngành, liên vùng, tập trung giải quyết các bài toán lớn của quốc gia.

Các đại biểu thăm Viện hải dương học Nha Trang. Ảnh MN

Tinh thần hành động được xác định khá rõ: ít nhiệm vụ phân tán hơn nhưng quy mô nhiệm vụ phải lớn hơn; giảm việc chạy theo số lượng đề tài, báo cáo; lấy sản phẩm cuối cùng, công nghệ làm chủ và năng lực quốc gia được hình thành làm thước đo.

Dữ liệu biển trở thành hạ tầng chiến lược

Một trong những vấn đề được đặc biệt nhấn mạnh là phải coi dữ liệu biển như một loại hạ tầng chiến lược quốc gia.

Hiện dữ liệu điều tra cơ bản về biển sâu, đáy biển, địa chất, hệ sinh thái, tài nguyên và rủi ro thiên tai vẫn còn thiếu, phân tán ở nhiều ngành, cơ quan và địa phương. Khả năng chuẩn hóa, kết nối, chia sẻ và khai thác liên thông còn hạn chế.

Số liệu được dẫn tại hội thảo cho thấy, phạm vi thành lập hải đồ ở tỷ lệ 1:100.000 mới đạt khoảng 23,4%; điều tra địa chất và khoáng sản biển ở tỷ lệ tương ứng mới đạt khoảng 7,5%. Việt Nam cũng còn thiếu tàu nghiên cứu biển sâu, thiết bị ngầm, trạm quan trắc dài hạn, phòng thí nghiệm biển và hạ tầng mô hình hóa.

Khoảng trống dữ liệu không chỉ ảnh hưởng đến nghiên cứu khoa học mà còn làm hạn chế năng lực quy hoạch, dự báo thiên tai, giám sát tài nguyên, bảo vệ môi trường, cứu hộ, cứu nạn và xử lý các vấn đề an ninh, chủ quyền trên biển.

Giải pháp được đặt ra là xây dựng hệ sinh thái dữ liệu biển quốc gia, tích hợp dữ liệu từ tàu nghiên cứu, vệ tinh, phao quan trắc, radar biển, robot dưới nước, các cơ sở dữ liệu chuyên ngành và dữ liệu kinh tế - xã hội.

Các đại biểu dự hội thảo. Ảnh MN

Trên nền tảng đó, có thể phát triển trí tuệ nhân tạo dành cho đại dương, bản đồ số biển, mô hình dự báo và tiến tới xây dựng “bản sao số đại dương” - Digital Twin Ocean, phục vụ quản lý, quy hoạch và hỗ trợ ra quyết định.

Cùng với dữ liệu, Việt Nam được đề nghị chuyển mạnh từ “ứng dụng công nghệ” sang “làm chủ công nghệ”. Những lĩnh vực cần ưu tiên gồm công nghệ quan trắc, giám sát và dự báo biển; khảo sát đáy biển, biển sâu; thiết bị ngầm, robot biển, phương tiện không người lái; năng lượng ngoài khơi; công nghệ sinh học biển; nuôi biển công nghiệp và công nghệ lưỡng dụng.

Mục tiêu đến năm 2030 là hình thành từ 2 đến 3 tổ chức nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển đạt trình độ các nước dẫn đầu ASEAN. Đồng thời, cần lựa chọn từ 5 đến 7 nhiệm vụ trọng điểm, có sản phẩm rõ ràng, tránh đầu tư dàn trải.

Đây cũng là yêu cầu xuất phát từ thực tiễn. Giai đoạn 2016-2025, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tài trợ hơn 100 nhiệm vụ liên quan đến biển với tổng kinh phí khoảng 800 tỷ đồng. Tuy nhiên, có chương trình tạo ra hơn 160 bài báo quốc tế nhưng chỉ hình thành 6 kết quả sở hữu trí tuệ. Khoảng cách giữa công bố khoa học với sản phẩm công nghệ và khả năng thương mại hóa vẫn là điểm nghẽn cần được khắc phục.

Cơ hội để Khánh Hòa chuyển lợi thế biển thành năng lực biển

Việc hội thảo được tổ chức tại Nha Trang mang nhiều ý nghĩa hơn một lựa chọn về địa điểm. Đây là nơi có truyền thống nghiên cứu hải dương học, tập trung các nhà khoa học, cơ sở nghiên cứu và hoạt động điều tra biển lâu năm.

Trong chương trình hội thảo, Khánh Hòa cũng trực tiếp đặt vấn đề phát triển địa phương trở thành trung tâm kinh tế biển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Điều này cho thấy tư duy hướng biển của tỉnh đang được mở rộng: không chỉ phát triển du lịch, cảng biển, logistics hay khai thác tài nguyên, mà từng bước hình thành năng lực nghiên cứu, dữ liệu, công nghệ và nguồn nhân lực biển.

Phó chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hoà Nguyễn Thanh Hà phát biểu tại hội thảo. Ảnh MN

Với hệ thống các vịnh, vùng biển, đảo, khu vực nuôi trồng thủy sản, cảng biển, du lịch và những hệ sinh thái đặc thù, Khánh Hòa có thể trở thành địa bàn thử nghiệm các mô hình quản trị biển thông minh, quan trắc môi trường, nuôi biển công nghiệp, cảnh báo thiên tai, bảo tồn đa dạng sinh học và ứng dụng bản đồ số.

Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên và sự hiện diện của các viện nghiên cứu chưa tự động tạo thành một trung tâm khoa học biển mạnh. Khánh Hòa cần có cơ chế kết nối thực chất giữa chính quyền, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp; xác định những bài toán địa phương đủ lớn để đặt hàng giới khoa học; đồng thời tạo môi trường thử nghiệm, chia sẻ rủi ro và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Hội thảo tại Nha Trang vì thế mở ra một “đơn hàng” mới đối với Khánh Hòa: chuyển từ địa phương có nhiều tiềm năng biển thành địa phương có năng lực làm chủ và tạo giá trị từ biển.

Nếu tận dụng được nền tảng nghiên cứu hiện có, chủ động tham gia mạng lưới dữ liệu biển quốc gia và lựa chọn đúng những công nghệ có lợi thế, Khánh Hòa không chỉ tiến gần hơn mục tiêu trở thành trung tâm kinh tế biển, mà còn có thể góp phần hình thành năng lực khoa học biển quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.